Tertullian’s Apology for Christianity and Criticism of Paganism

Öz

This study aims to examine the critique of paganism and the defense of Christianity by Tertullian (d. 220), one of the foundational and controversial figures of early Christian thought, from a holistic perspective through his primary works, notably Apologeticum, De Idololatria, De Spectaculis, De Corona Militis, and De Testimonio Animae. The primary subject of the research concerns the nature of the responses provided by Tertullian to the accusations leveled against Christians within the context of the Roman Empire. At this juncture, the study investigates whether these responses merely constitute a doctrinal and theological defense or, beyond that, serve the construction of a social, moral, and legal counter-culture. Within this framework, the research addresses Tertullian’s critique of paganism in the context of his effort to differentiate and redefine Christian identity against the dominant values of Greco-Roman culture. The scope of the research focuses on discussions shaped around two main axes in Tertullian’s texts. The first axis concerns the defense strategies developed against accusations directed at Christians, such as treason, sacrilege, incest, child sacrifice, blood-drinking, social uselessness, and disloyalty to the emperor. In this regard, it analyzes how Tertullian’s arguments are grounded in the Roman legal order, judicial practices, and the phenomenon of public hatred (odium publicum), specifically examining the grounds on which the logic of criminalization centered around the name "Christian" is questioned. The second axis relates to the extension of the critique of paganism/idolatry beyond worship into a broad sphere of daily life. The study examines how idolatry is conceptualized in Tertullian not merely through practices of sacrifice and worship, but as a comprehensive category of sin associated with professions, modes of production and livelihood, cultural activities, and social rituals. In this context, idol manufacture, astrology, educational activities, commerce, military service, the imperial cult, theater, and festivals are systematically evaluated; the normative framework regarding the boundaries within which Christians could interact with Roman society is established. The number of studies directly concerning Tertullian in Turkish literature is quite limited. In this regard, the aim of the study is to contribute to the field by revealing how the critique of paganism and the defense of Christianity—which hold a significant place in Tertullian’s texts—are intertwined, the methods through which this discourse is constructed, and the conclusions it reaches. Accordingly, historical-contextual analysis, comparative method, and textual analysis are employed together; Tertullian’s arguments are evaluated both in terms of their internal consistency and in light of the socio-political conditions of the period. Furthermore, it is pointed out how his Montanist moral understanding shaped his rigorist attitude towards idolatry and Roman society. As a result of the research, it is concluded that Tertullian’s critique of paganism was not merely a theological rejection; on the contrary, it produced a normative discourse aimed at consciously segregating Christians from the cultural, moral, and religious structure of Roman society. Tertullian’s apologies demonstrate that Christianity offered not only a system of belief but also an alternative order of life and a conception of identity. In this respect, Tertullian can be considered one of the foundational figures in early Christian thought who sought to construct a social and moral counter-culture alongside theological defense.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Christianity
• Tertullian
• Paganism
• Apology

Tertullian’ın Hıristiyanlık Savunusu ve Paganizm Eleştirisi

Öz

Bu çalışma, erken dönem Hıristiyan düşüncesinin hem kurucu hem de tartışmalı isimlerinden biri olan Tertullian’ın (öl. 220?) paganizm eleştirisi ve Hıristiyanlık savunusunu, başta Apologeticum, De Idololatria, De Spectaculis, De Corona Militis ve De Testimonio Animae olmak üzere temel eserleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel konusu, Tertullian’ın Roma İmparatorluğu bağlamında Hıristiyanlara yöneltilen suçlamalara verdiği cevapların mahiyetiyle ilgilidir. Bu noktada Tertullianus’un cevapların yalnızca doktriner ve teolojik bir savunma mıdır yahut bunun ötesinde toplumsal, ahlaki ve hukuki bir karşıt kültür inşasına mı hizmet etmektedir sorusu gündeme gelmektedir. Çalışma, Tertullian’ın paganizm eleştirisini, Greko-Romen kültürün hâkim değerleri karşısında Hıristiyan kimliğini ayrıştırma ve yeniden tanımlama çabası bağlamında ele almaktadır. Araştırmanın kapsamı, Tertullian’ın metinlerinde iki ana eksen etrafında şekillenen tartışmalara yoğunlaşmaktadır. Birincisi, Hıristiyanlara yöneltilen vatana ihanet, kutsala saygısızlık, ensest, çocuk kurban etme, kan içme, topluma faydasızlık ve imparatora sadakatsizlik gibi suçlamalara karşı geliştirilen savunmalar üzerinedir. Bu çerçevede Tertullian’ın argümanlarının Roma hukuk düzeni, yargılama pratikleri ve kamusal nefret olgusu üzerinden nasıl temellendirildiği; özellikle “Hıristiyan” terimi etrafında kurulan kriminalleştirme mantığının hangi gerekçelerle sorgulandığı analiz edilmektedir. İkincisi ise paganizm/putperestlik eleştirisinin ibadetle sınırlı tutulmayarak gündelik hayatın geniş bir alanına yayılmasıyla ilgilidir. Çalışma, putperestliğin Tertullian’da yalnızca kurban ve tapınma pratikleriyle değil; meslekler, üretim ve geçim biçimleri, kültürel etkinlikler ve toplumsal ritüellerle ilişkilendirilen kapsamlı bir günah kategorisi olarak nasıl kavramsallaştırıldığını ele almaktadır. Bu bağlamda put imalatı, astroloji, eğitim faaliyetleri, ticaret, askerlik, imparatorluk kültü, tiyatro ve bayramlar sistematik biçimde değerlendirilmekte; Hıristiyanların Roma toplumu ile hangi sınırlar içinde ilişki kurabileceğine dair normatif çerçeve ortaya konulmaktadır. Türkçe literatürde doğrudan Tertullian’la ilgili yapılan çalışmaların sayısı oldukça sınırlıdır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Tertullian’ın metinlerinde oldukça önemli bir yere sahip olan paganizm eleştirisi ile Hıristiyanlık savunusunun nasıl iç içe geçtiğini, bu söylemin hangi yöntemlerle inşa edildiğini ve hangi sonuçlara ulaştığını ortaya koyarak alana katkı sağlamaktır. Bu doğrultuda tarihsel-bağlamsal analiz, karşılaştırmalı yöntem ve metin çözümlemesi birlikte kullanılmış; Tertullian’ın argümanları hem kendi iç tutarlılığı hem de dönemin sosyo-politik koşulları ışığında değerlendirilmiştir. Ayrıca onun Montanist ahlak anlayışının, putperestliğe ve Roma toplumuna yönelik sert tutumunu nasıl şekillendirdiğine de işaret edilmiştir. Araştırma sonucunda, Tertullian’ın paganizm eleştirisinin salt teolojik bir reddiye olmadığı; aksine Hıristiyanları Roma toplumunun kültürel, ahlaki ve dinsel yapısından bilinçli biçimde ayrıştırmayı amaçlayan normatif bir söylem ürettiği kanaatine ulaşılmıştır. Tertullian’ın savunuları, Hıristiyanlığın yalnızca bir inanç sistemi değil, aynı zamanda alternatif bir hayat düzeni ve kimlik tasavvuru sunduğunu göstermektedir. Bu yönüyle Tertullian, erken Hıristiyan düşüncesinde teolojik savunuyla birlikte toplumsal ve ahlaki bir karşıt kültür inşa etmeye çalışan kurucu figürlerden biri olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Hıristiyanlık
• Tertullian
• Paganizm
• Savunu

Kaynakça

1. Aykıt, Dursun Ali. “‘Sağ Yanağına Tokat Atmayı’ Düşünene Haklı Savaş Aç”. Milel ve Nihal 6/2 (2009), 287-321.
2. Batuk, Cengiz. “Millenarianist Bir Hareket Olarak Montanizm”. Milel ve Nihal 1/1 (2003), 41-71.
3. Brewer, Brian C. “‘To Defer and Not to Hasten’: The Anabaptist and Baptist Appropriations of Tertullian’s Baptismal Theology”. Harvard Theological Review 106/3 (2013), 287-308. https://doi.org/10.1017/S0017816013000126
4. Burrows, Mark S. “Christianity in the Roman Forum: Tertullian and the Apologetic Use of History”. Vigiliae Christianae 42/3 (1988), 209-235. https://doi.org/10.2307/1584118
5. Chadwick, Henry. The Early Church. London: Penguin Books, Revised Edition., 1993.
6. Corona Encinas, Álex. “«Si ratione lex constat». Natural law and Christian Views on Military Service in Tertullian’s De Corona Militis”. Vergentis. Revista de Investigación de la Cátedra Internacional conjunta Inocencio III 18 (2024), 19-34. https://doi.org/10.12800/vg.18.1
7. Dinleyici, Mustafa Furkan. Orta Çağ Papalığının Mimarı Gregorius Magnus. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2023.
8. Dunn, Geoffrey D. Tertullian. London and New York: Routledge, 2004.

9. Dürüşken, Çiğdem. Antikçağ’da Yaşamın ve Ölümün Bilinmezine Yolculuk: Roma’nın Gizem Dinleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2000.
10. Eusebius. The History of the Church. çev. G. A. Williamson. London: Penguin Classics, 1988.
11. Finlay, Barbara. “Was Tertullian a Misogynist? A Reconsideration”. Journal of The Historical Society 3/3-4 (2003), 503-525. https://doi.org/10.1111/j.1529-921X.2003.00079.x
12. Fortacı, Talha. “Tertullian ve Origen’e Göre Astrolojinin Meşruiyeti Sorunu”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 8/2 (2023), 286-314. https://doi.org/10.20486/imad.1372433
13. Gero, Stephen. “Miles Gloriosus: The Christian and Military Service According to Tertullian”. Church History 39/3 (1970), 285-298. https://doi.org/10.2307/3163465
14. Gonzales, Justo L. The Story of Christianity. 2 Cilt. San Francisco: Harper Collins, 1984.
15. Güre, Mustafa. “Hıristiyan Erken Döneminde Kilise Babalarının Kilise Hakkındaki Temel Görüşleri”. Dini Araştırmalar Dergisi 24/61 (2021), 519-542. https://doi.org/10.15745/da.987859
16. Güzeldal, Yasin. “Orta Çağ Batı Hıristiyan Manastırlarında (6-12. yy.) Manevi Okuma Kültürü: Lectio Divina”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/1 (2022), 251-267. https://doi.org/https://doi.org/10.18505/cuid.1071508
17. Güzeldal, Yasin. Regula: Orta Çağ Hıristiyan Manastır Yaşamının Kaynakları. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2025.
18. Jerome. On Illustrious Men. çev. Thomas P. Halton. Washington D.C.: The Catholic University of America Press, 1999.
19. Kaçar, Turhan. “Montanizm: Erken Kilise’de Çatışan Gelenekler”. Tarih İncelemeleri Dergisi 17/1 (2002), 39-59.
20. Kesich, Veselin. The Birth of the Church AD 33-200. Crestwood, New York: St Vladimir’s Seminary, 2007.
21. Peygamber Enok’un Kitabı. çev. Günyüz Keskin. İstanbul: Hermes Yayınları, 8. Baskı., 2017.
22. Koscheski, Jonathan. “The Earliest Christian War: Second‐ and Third‐Century Martyrdom and the Creation of Cosmic Warriors”. Journal of Religious Ethics 39/1 (2011), 100-124. https://doi.org/10.1111/j.1467-9795.2010.00467.x
23. Kutsal Kitap (Tevrat, Zebur, İncil) (İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2017)
24. Lang, T. J. “Did Tertullian Read Marcion in Latin? Grammatical Evidence from the Greek of Ephesians 3:9 in Marcion’s Apostolikon as Presented in the Latin of Tertullian’s Adversus Marcionem”. Zeitschrift für Antikes Christentum / Journal of Ancient Christianity 21/1 (2017), 63-72. https://doi.org/10.1515/zac-2017-0004
25. Perkins, Alexander. “Tertullian the Carthaginian: North African Narrative Identity and the Use of History in the Apologeticum and Ad Martyras”. Journal of Early Christian Studies 28/3 (2020), 349-371. https://doi.org/https://doi.org/10.1353/earl.2020.0028
26. Power, Victor. “Tertullian: Father of Clerical Animosity toward the Theatre”. Educational Theatre Journal 23/1 (1971), 36-50. https://doi.org/10.2307/3205442
27. Rankin, David. “Tertullian and the Crucified God”. Pacifica: Australasian Theological Studies 10/3 (1997), 298-309. https://doi.org/10.1177/1030570X9701000304
28. Sophokles - Tuncel, Bedrettin. Kral Oidipus. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 11. Basım, 2018.
29. Tertullian. “Apology”. çev. Rudolf Arbesmann vd. Tertullian Apologetical Works and Minucius Felix Octavius. 7-126. Washington D.C.: The Catholic University of America Press, 2008.
30. Tertullian. “On Idolatry”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 115-154. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
31. Tertullian. “On Prayer”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 1502-1535. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
32. Tertullian. “Scorpiace”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 1369-1428. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
33. Tertullian. “The Chaplet”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 190-212. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
34. Tertullian. “The Shows”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 155-189. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
35. Tertullian. “The Soul’s Testimony”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 361-371. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
36. Tertullian. “To Scapula”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 213-220. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
37. Tertullian. “To the Nations”. Ante Nicene Fathers, Vol 3: Latin Christianity. ed. Philip Schaff - Allan Menzies. 221-311. Michigan: Grand Rapids, MI: Christian Classsics Ethereal Library, 2000.
38. Tuygun, Zübeyde. Tertullian’ın Hayatı ve Eskatolojisi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2024.
39. Vergilius. Aeneas. çev. İsmet Zeki Eyüboğlu. İstanbul: Payel Yayınları, 4. Baskı., ts.
40. Wilhite, David E. Tertullian the African: An Anthropological Reading of Tertullian’s Context and Identities. Berlin: Walter de Gruyter, 2007.
41. Yılmaz, Nuh. “Filioque Meselesi ve Arka Planı”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/2 (2022), 515-533. https://doi.org/10.52637/kiid.1182249
42. Yılmaz, Nuh. Latin Hıristiyanlığının Kurucusu Tertullian ve Kristolojisi. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
43. Yılmaz, Nuh. “Tertullian’ın Vaftiz Anlayışı”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/31 (2015), 121-140. https://doi.org/https://doi.org/10.17335/sakaifd.219898