19. Yüzyıl Ortalarında Aydın Merkez Köylerinde Nüfus, Sosyal Kimlik ve Aile Yapısı

Mehmet Başaran; Aysun Sarıbey Haykıran

doi:10.33404/anasay.1729249

EN TR

POPULATION, SOCIAL IDENTITY AND FAMILY STRUCTURE IN AYDIN’S CENTRAL VILLAGES IN THE MID-19TH CENTURY

Abstract

The population book NFS.d.. 3012, dated 1841-1842 (1257 in Islamic Calendar), contains the census results of the central villages of Aydın Sanjak, which is affiliated to Aydın Province. This study analyzes the demographic, socio-economic, and cultural structure of these villages. The book assesses over 30 villages in terms of their typology, professions, social roles, military obligations, kinship relations, and household structure. The data offer a comprehensive overview of the patriarchal family structure, agricultural economy, multilayered structure of social identities, and state surveillance mechanisms over the individual in the early modern Ottoman provinces. This research indicates that the Ottoman bureaucracy organized population records as both numerical and socio-cultural memories.

Keywords

Aydin Sanjak , Demography , Population Book , Social Identity , Family Structure

19. Yüzyıl Ortalarında Aydın Merkez Köylerinde Nüfus, Sosyal Kimlik ve Aile Yapısı

Öz

Bu çalışma, Aydın Eyaleti’ne bağlı Aydın Sancağı’nın merkez köylerinin nüfus sayım sonuçlarını içeren Hicri 1257/ M. 1841-1842 tarihli ve NFS.d. 3012 numaralı nüfus defterine dayalı olarak Aydın Sancağı’na bağlı köylerin demografik, sosyo-ekonomik ve kültürel yapısını analiz etmektedir. Defterde yer alan 30'dan fazla karye/köy, birey bazında hane yapısı, akrabalık ilişkileri, tipoloji, meslekler, sosyal roller ve askerî yükümlülükleri açısından değerlendirilmiştir. Veriler, erken modern Osmanlı taşrasında patriarkal aile yapısının, tarıma dayalı geçim ekonomisinin, sosyal kimliklerin çok katmanlı yapısının ve devletin birey üzerindeki gözetim mekanizmalarının kapsamlı bir profilini sunmaktadır. Çalışma, Osmanlı bürokrasisinin nüfus kayıtlarını yalnızca sayısal değil, aynı zamanda sosyo-kültürel birer bellek olarak yapılandırdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aydın Sancağı , Demografi , Nüfus Defteri , Sosyal Kimlik , Aile Yapısı

Kaynakça

1.Arşiv Belgeleri
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA)
Nüfus Defterleri (NFS.d..), 3012.
2.Araştırma ve İnceleme Eserleri
Adıyeke, N. (2000). Temettuat Sayımları ve Bu Sayımları Düzenleyen Nizamname Örnekleri, OTAM, C. 11, 769-823.
Aydın, M. (1990). Sultan II. Mahmud Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri. Sultan II. Mahmud ve Reformları Semineri, 28-30 Haziran 1989, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
Başaran, M., Sarıbey Haykıran, A. (2020). H. 1261/M. 1845 Tarihli Nüfus Sayımına Göre Karaosmanoğlu Yakup Paşa Yönetiminde Aydın Güzelhisarı, Near East Historical Review, C. 10, S. 2, 59-128.
Bolat, C. (2000). Redif Askeri Teşkilatı, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara.
Bozkurt, N. (2020). Kütahya Gayrimüslimleri (1842-1843), Doç. Dr. İlknur Karagöz’e Armağan, Ed. Nedim İpek, İbrahim Serbestoğlu, Trabzon: Serander Yayınları, 261-308.
Bozkurt, N. (2007). Nüfus, DİA, C. 33, İstanbul, 293-294.

Budak, L. (2018). 1260-1261/1844-1845 Temettuat Sayımına Göre Umurlu Köyünün Sosyo-Ekonomik Durumu, Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, Y. 2, S. 3, 1-18.
Çimen, A. (2014). Sayım, Kayıt Düzeni ve Teşkilatlanma Açısından Osmanlı Nüfus Hizmetleri, Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, C. 14, S. 3, 196-198.
Güneş, M. (2014). Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları ve Bu Sayımları İçeren Kayıtların Tahlili, Gazi Akademik Bakış, C. 8, S. 15, 269-298.
İpşirli, M. (2003). Mahreç, DİA, C. 27, Ankara, 387-388.
Karal, E. Z. (1943). Osmanlı İmparatorluğu'nda İlk Nüfus Sayımı (1831). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.
Karpat, K. H. (2010). Osmanlı Nüfusu 1830–1914. İstanbul: Timaş Yayınları.
Kıvrım, İ. (2011). Nüfus Ceride Defterlerine Göre 19. Yüzyılın Ortalarında Giresun'un Nüfus Yapısı, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C. 10, S. 10, 53-70.
Koç, Y. (2007). Nüfus, DİA, C. 33, İstanbul, 295–297.
Kütükoğlu, M. S. (1995). Osmanlı Sosyal ve İktisâdî Tarihi Kaynaklarından Temettü Defterleri, Belleten, C. 59, S. 225, 395-412.
Kütükoğlu, M. S. (2010). Menteşe Sancağı 1831: Nüfus ve Toplum Yapısı. Ankara: TTK Yayınları.
Özcan, A. (1991). Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, DİA, C. 3, İstanbul, 457-458.
Özcan, A. (2007) Redif, DİA, C. 34, İstanbul, 524-526.
Özekmekçi, M. M. (2021). 1830’ların Nüfus Defterlerinden Hareketle Osmanlı’da Askere Alınacakların Tespiti, Belgi Dergisi, S. 22, 764-766.
Özekmekçi, M. M. (2022). 19. Yüzyılın İlk Yarısında Söke Kazasında İdare ve Nüfus, Aydın: Aydın Tuna Matbaacılık.
Sarıbey Haykıran, A. (2019). 1831 Tarihli Nüfus Sayımında Aydın Güzelhisar Kazası Cami-i Atik Mahallesi, Yeni Fikir Dergisi, C. 11, S. 22, 7-29.
Sarıbey Haykıran, A., Başaran, M. (2019a). 19. Yüzyılın İlk Yarısında Aydın Merkez Köylerinin Sosyo-Ekonomik Yapısı, Aydın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları.
Sarıbey Haykıran, A., Başaran, M. (2019b). XIX. Yüzyıl Ortalarında Aydın’da Ova ve Dağ Köylerinin Sosyo-Ekonomik Yapısı: Araplarkuyusu ve Danişmend Örneği, İzmir Araştırmaları Dergisi, S. 111-32.
Sarıbey Haykıran, A., Başaran, M. (2019c). XIX. Yüzyıl Ortalarında Umurlu’nun Demografik Yapısı, Tarih ve Gelecek Dergisi, C. 5, S. 3,636-658.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Yakınçağ Osmanlı Tarihi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mehmet Başaran
0000-0001-9178-7117
Türkiye

Aysun Sarıbey Haykıran ^*
0000-0002-1016-7707
Türkiye

Erken Görünüm Tarihi

30 Eylül 2025

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2025

Gönderilme Tarihi

30 Haziran 2025

Kabul Tarihi

4 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 32

DOI

https://doi.org/10.33404/anasay.1729249

IZ

https://izlik.org/JA99PP32HZ

APA

Başaran, M., & Sarıbey Haykıran, A. (2025). 19. Yüzyıl Ortalarında Aydın Merkez Köylerinde Nüfus, Sosyal Kimlik ve Aile Yapısı. Anasay, 32, 87-114. https://doi.org/10.33404/anasay.1729249

Creative Commons Attribution-NonCommercial (CC BY-NC) 4.0 International Licens

POPULATION, SOCIAL IDENTITY AND FAMILY STRUCTURE IN AYDIN’S CENTRAL VILLAGES IN THE MID-19TH CENTURY

Abstract

Keywords

19. Yüzyıl Ortalarında Aydın Merkez Köylerinde Nüfus, Sosyal Kimlik ve Aile Yapısı

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Erken Görünüm Tarihi

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster