Victim of Political Pragmatism: The Inonu-Yucel-Tonguç Split in the Closure of the Village Institutes

Öz

This study aims to evaluate the Village Institutes, an original and equally controversial educational project of the Early Republic of Turkey, through the silent divergence among the project's architects. The study focuses on examining the critical breaking points that emerged between İsmail Hakkı Tonguç, Hasan Âli Yücel, and İsmet İnönü. It aims to reveal how shared ideals sealed the fate of the institutes in the face of the harsh political winds of the era. While seeking answers to why this project, launched with great hope in 1940 and intended to be the lifeblood of rural development, was driven into a process of liquidation starting in 1946, the study attempts to reveal how decisive the political divergence within the İnönü-Yücel-Tonguç triangle was in this sad outcome. Furthermore, the study examines how Turkey's desire to find its place in the Western bloc within the new world order established after World War II influenced the transition to a multi-party political system in domestic politics and the liquidation effect of the rising right-wing rhetoric within the CHP on the institutes. Conducted using qualitative research methods and historical document analysis, this study reveals that the transformation of the Village Institutes was a strategic political reckoning. Furthermore, the fear of “communism” and the political footsteps of the Democratic Party pushed İsmet İnönü towards a conservative-nationalist discourse in order to maintain his power. In order to escape the serious accusations leveled against the institutes during this period, the institutes began to be seen as a “political burden.” This paved the way for Hasan Ali Yücel to resign and for Tonguç to be systematically removed. Although İnönü's self-criticisms, which were reflected in the press in the 1970s, clearly conveyed his regret for his maneuvers at the time, they could not prevent Turkey's social development goals from being disrupted. This historical period illustrates the painful tension between “means” and “ends” in Turkey's modernization and economic development, as well as the fragility created by the political government in social transformation.

Anahtar Kelimeler

• Hasan Ali Yücel
• İsmail Hakkı Tonguç
• İsmet İnönü
• Village İnstitutes
• Political Pragmatism

Siyasi Pragmatizmin Kurbanı: Köy Enstitülerinin Kapanmasında İnönü-Yücel-Tonguç Ayrışması

Öz

Bu çalışma, Erken Dönem Türkiye Cumhuriyeti’nin özgün ve bir o kadar da tartışmalı eğitim projesi olan Köy Enstitülerini, projenin mimarları arasında yaşanan sessiz yol ayrımı üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel odağı İsmail Hakkı Tonguç, Hasan Âli Yücel ve İsmet İnönü arasında ortaya çıkan kritik kırılma noktalarını mercek altına almaktır. Bu çalışma, ortak ideallerin, dönemin sert siyasi rüzgârları karşısında enstitülerin kaderini nasıl mühürlediğini ortaya koymayı hedeflemektedir. 1940’ta büyük umutlarla uygulamaya konulan ve kırsal kalkınmanın can damarı olacak olan bu projenin, 1946’dan itibaren neden bir tasfiye sürecine sürüklendiği sorusuna yanıt ararken, İnönü-Yücel- Tonguç üçgenindeki siyasi ayrışmanın bu hüzünlü sonda ne denli belirleyici olduğu gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır. Ayrıca II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan yenidünya düzeninde Türkiye'nin Batı bloğunda kendisine yer bulmak istemesinin iç siyasette çok partili siyasal yaşama geçiş sürecini ve CHP’de yükselen sağ söylemlerin enstitüler üzerindeki tasfiye etkisi de irdelenmiş olacaktır. Nitel araştırma yöntemi ve tarihsel doküman analiziyle yürütülen bu çalışma, Köy Enstitüleri'nin dönüşüm hikâyesinin stratejik bir politik hesaplaşma olduğunu gözler önüne sermiştir. Ayrıca "komünizm" korkusu ve Demokrat Parti’nin siyasi ayak sesleri, İsmet İnönü’yü iktidarını korumak için muhafazakâr-milliyetçi bir söyleme itmiştir. Bu süreçte enstitülere atfedilen ağır suçlamalardan kurtulmak adına enstitüler bir "siyasi yük" olarak görülmeye başlanmıştır. Bu da Hasan Ali Yücel’in görevini bırakmasına ve Tonguç’un da sistemli bir şekilde uzaklaştırılmasına zemin hazırlamıştır. İnönü’nün 1970’li yıllarda basına yansıyan özeleştirileri, aslında o dönemki manevralarından duyduğu pişmanlığı açıkça hissettirmiş olsa da Türkiye’nin bu toplumsal kalkınma hedeflerinin sekteye uğramasına engel olamamıştır. Bu tarihi kesit, Türkiye'nin çağdaşlaşması ve ekonomik gelişmesinde "araç" ile "amaç" arasındaki acı gerilimi ve siyasal hükümetin toplumsal dönüşümde yarattığı kırılganlığı göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hasan Ali Yücel
• İsmail Hakkı Tonguç
• İsmet İnönü
• Köy Enstitüleri
• Siyasi Pragmatizm

Kaynakça

1. Akandere, O. & Yıldız, N. (2017). Köy enstitülerinin ideolojik yapısı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17 /35), 275-316.
2. Akyüz, Y. (2001). Başlangıçtan 2001'e Türk Eğitim Tarihi. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım Limited Şirketi Yayınları.
3. Altunya, N. (2010). Köy Enstitüsü Sistemi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
4. Armaoğlu, F. (1988). 20. yüzyıl siyasi tarihi (1918–1980). İstanbul: Kronik Kitap Yayınları.
5. Ateş, A. E. (2011). 1940-1946 Yılları Arasında Türkiye'de Köylü Eğitimi: Ulus-Devlet İnşasında Köy Enstitülerinin Yeri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
6. Aydoğan, M. (2000). Köy Enstitüleri: Amaçlar İlkeler Uygulamalar. Ankara: Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı Yayınları.
7. Aysal, N. (2005). Anadolu'da Aydınlanma Hareketinin Doğuşu: Köy Enstitüleri. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 35-36, 267-287.
8. Başaran, M. (2006). Köy Enstitüleri: Özgürleşme Eylemi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.

9. Bayram, C. (2020). Köy Enstitüleri: Bir Masalın Tahlili. İstanbul: Ötüken Yayınları.
10. Binbaşıoğlu, C. (1993). Çağdaş Eğitim Ve Köy Enstitüleri. İzmir: Dikili Belediyesi Kültür Yayınları.
11. Birinci Maarif Şûrası (17-29 Temmuz 1939): Çalışma Programı, Raporlar, Konuşmalar. (1939). Ankara: Maarif Vekilliği Yayınları.
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BCA). (1937). 30.18.1-2:75.46.9; 030,01:75,46.9 ve BCA, 030,01:87,43.12.
13. Çakmak, F. (2007). Kuruluşundan Kapatılışına Kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi İçerisinde Köy Enstitülerine Yönelik Muhalefet. Dokuz Eylül Üniversitesi Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6 (15), 145-172.
14. Çınar, M. (2007). Anadoluculuk hareketinin gelişimi ve Anadolucular ile Cumhuriyet Halk Partisi arasındaki ilişkiler (1943-1950). Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
15. Devrimci Parti Kendini Eleştirmeli. (1970, 19 Nisan). Milliyet, ss. 1, 4.
16. Düstur, III. Tertip, C. XXI. (1940). İstanbul: Devlet Matbaası. Eleştirmeli. (1970, 19 Nisan). Milliyet, s. 1, 11.
17. Eyüboğlu, S. (1979). Köy Enstitüleri Üzerine. İstanbul: Cem Yayınevi.
18. Gazalcı, M. (2019). Köy Enstitülerinin Meclis Süreci: (Kuruluş, Gelişme, Karalama, Kapanış Ve Sonrası). Ankara: Bilgi Yayınevi.
19. Giorgetti, F. M. & Batır, B. (2008). İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı Döneminde Eğitim Politikaları. İstanbul Üniversitesi Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 13-14, 27-56.
20. Gürsel, Ö. (2009). Cumhuriyetin İlk Yılların Bir Eğitim Modeli Köy Enstitüleri. I. İnşaat Mühendisliği Eğitimi Sempozyumu içinde (ss. 121-127). Antalya.
21. Hacısalihoğlu, F. (2015). Anadolucu Tarih Yazımı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 (40), 579-589. İnönü Köy Enstitülerine Yazık Oldu. (1970, 30 Ocak). Milliyet, s. 1, 11.
22. Kapluhan, E. (2012). Atatürk Dönemi Eğitim Seferberliği ve Köy Enstitüleri. Marmara Coğrafya Dergisi, 26, 172-194.
23. Kirby, F. (1961). Türkiye'de Köy Enstitüleri. İstanbul: İmece Yayınları.
24. Kocabaş, K. (2025, 17 Nisan). 85. yılında Köy Enstitüleri aydınlığı. Cumhuriyet. 5 Ekim 2025 tarihinde https://gazetebilkent.com/tarih-2/772/golge-adam-ismail-hakki-tonguc-ve-koy-enstituleri/ adresinden erişilmiştir.
25. Koç, N. (2013). Türk Kültür Tarihi İçerisinde Köy Enstitüleri. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
26. Köy Eğitmenleri Hakkında Kanun Layihası Ve Maarif, Ziraat Dâhiliye Ve Bütçe Encümenleri Mazbatası. (01-06-1937). TBMM, No:1/ 862.
27. Köy Eğitmenleri Hakkında Kanun Layihası. (1937). TBMM, No: 1/ 862.
28. Köy Enstitüleri Kanunu. (1940). Resmî Gazete. Neşir ve İlâm: 22.IV.1940,Sayı : 4491 Kanun No: 3803.
29. Meşe, E. (2017). Komünizmle Mücadele Dernekleri. 2. Bsk, İstanbul: İletişim Yayınları.
30. Mindivanlı Akdoğan, E. (2016). Köy Enstitülerinde Eğitim Anlayışı ve Tarih Ve Yurttaşlık Bilgisi Öğretimi. Yayımlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
31. Şahin, M. (1996). Türkiye'de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960). Yayımlanmamış doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
32. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri (TBMMZC). (1938). Dönem 5, Birleşim 71, C. 19, s. 258
33. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri (TBMMZC). (1942). Dönem 6, Bir. 63, C.25, s. 578, 591, 624.
34. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri (TBMMZC). (1955). Dönem 10, Bir. 33, C. 4, s. 201,202.
35. Tebliğler Dergisi. (1940). 3 (95), Yayım tarihi: 1940, MEB Yayınları, Ankara.
36. Tonguç, E. (1970). Devrim Açısından Köy Enstitüleri ve Tonguç. Ankara: Ant Yayınları.
37. Tonguç, E. (1970, 15 Şubat). Sayın İnönü'nün Bir Mektubu Üzerine: Köy Enstitülerinin Yıkılışındaki Gerçek. Devrim, s. 4.
38. Tonguç, İ. H. (1998). Eğitim Yolu İle Canlandırılacak Köy. Ankara: Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı.
39. Toprak, Z. (2023). Modern Türkiye Tarihi: Cumhuriyet ve Kültür. Cilt IV, Folkart.
40. Türkmen, İ. (2017). Rural Revitalization and The Village İnstitutes Experience in Turkey (1940-1954).
41. European Journal of Multidisciplinary Studies, 2 (6), 22-30.
42. Türkoğlu, P. (2000). Tonguç ve Enstitüleri. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
43. Uran, H. (2008). Meşrutiyet-Tek Parti-Çok Parti hatıralarım 1908-1950. İstanbul: İş Bankası Yayınları.
44. Ülken, H. Z. (2014). Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.