Yuan Sonrası Moğolistan’da Fetret Devri ve Dayan Han Döneminde Kağanlık Otoritesinin Yeniden İnşası

Yıl 2026, Sayı: 33, 12 - 31, 26.02.2026

Nureddin İzbasar

https://doi.org/10.33404/anasay.1808520

https://izlik.org/JA89GN38CD

Öz

Yuan Hanedanlığı’nın (1271-1368) yıkılmasının ardından Kubilay Han (d.1215-ö.1294) soyuna mensup Moğollar Çin’den çekilmek zorunda kalmış, Moğol hâkimiyetini sona erdirerek kurulan Ming Hanedanlığı (1368-1644) ise bu süreçten sonra Moğollara yönelik askerî baskısını sürdürmüştür. Ming ordusu 1388 yılında Moğolistan’ın doğusundaki Buyr Gölü kıyısında Moğol kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğratmış, bu yenilgi sonrasında Togus Timur Han (ö.1388) Karakurum’a doğru kaçarken rakipleri tarafından öldürülmüştür. Bu gelişmenin ardından Moğolistan’da yaklaşık bir asır süren siyasî istikrarsızlık dönemi başlamış, merkezî kağanlık otoritesi kalıcı biçimde yeniden tesis edilememiştir. Söz konusu dönemde kağanlık makamı sık sık el değiştirmiş, Oyratlar ve güçlü kabile reisleri Moğol siyasal yapısında belirleyici aktörler hâline gelmiştir. Bu siyasî parçalanma süreci, 1479 yılında Batu Mönke’nin Dayan Han ünvanıyla tahta çıkışına kadar devam etmiştir. Dayan Han’ın (1479-1516) iktidara gelişi ve Mandukay Seçen Hatun’un (ö.1510) üstlendiği siyasî rol sayesinde Moğolistan’da merkezî otorite güçlenmiş ve kabile yapısı yeniden düzenlenmiştir. Bu çalışma, 14. yüzyılın sonları ile 16. yüzyılın başları arasındaki Moğol siyasî yapısındaki dönüşümü, 17. yüzyıl ve sonrasında kaleme alınan Moğolca kronikler ile Ming Hanedanlığı dönemine ait Çince kayıtları karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle incelemektedir. Makalede özellikle Dayan Han döneminde kabile sisteminin yeniden teşkilatlanması, kağanlık makamının merkezî konumunun güçlendirilmesi ve Moğol siyasal düzenindeki iç dengelerin yeniden şekillenmesi ele alınmakta; bu dönemin Moğol tarihinde siyasal örgütlenme, idari ve sosyal yapılanma bakımından belirleyici bir dönüşüm evresine karşılık geldiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Altan Uruk , Dayan Han , Mandukay Seçen Hatun , Moğollar , Ordos , Oyratlar , Sağ Kanat Üç Tümen , Sol Kanat Üç Tümen

Etik Beyan

“Yuan sonrası Moğolistan'da Fetret Devri ve Dayan Han döneminde Kağanlık Otoritesinin Yeniden İnşası” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma etik kurul kararı zorunluluğu taşımamaktadır. Makale, Etik Kurulları Yayın Etiği Komitesinin (Committe on Publication Ethics-COPE) yazar, hakem ve editörler için belirtilen kurallardan yararlanılarak oluşturulmuş olan Anasay dergisi etik kuralları çerçevesinde yazılmıştır.

The Interregnum in Post-Yuan Mongolia and the Reconstruction of Khaghan Authority During the Reign of Dayan Khan

https://izlik.org/JA89GN38CD

Öz

Following the fall of the Yuan Dynasty (1271-1368), the Mongols of Qubilai Khan’s (1215-1294) lineage were compelled to withdraw from China, while the Ming Dynasty (1368-1644), which had ended Mongol rule, continued its military campaigns against the retreating Mongol forces. In 1388, the Ming army achieved a decisive victory on the shores of Lake Buir, during which Toghus Temür Khan (d.1388) was captured and killed by his rivals while retreating toward Qaraqorum. In the aftermath, the Mongol world entered nearly a century of political instability, during which the central authority of the khanate could not be permanently restored. The throne frequently changed hands, and the Oirats, together with powerful tribal leaders, emerged as dominant actors in Mongol politics. This fragmentation persisted until 1479, when Batu Möngke ascended the throne with the title of Dayan Khan (r.1479-1516). With Dayan Khan’s accession and the political role assumed by Mandukhai Sechen Khatun (d.1510), central authority was reasserted and the tribal structure reorganized. This study examines the transformation of Mongol political organization between the late fourteenth and early sixteenth centuries through comparative analysis of Mongolian chronicles compiled from the seventeenth century onward and Chinese records from the Ming period. The article focuses on the reorganization of the tribal system under Dayan Khan, the strengthening of the khanate’s central position, and the reshaping of internal political balances, demonstrating that this era constituted a decisive phase in the transformation of Mongol political, administrative, and social structures.

Anahtar Kelimeler

Altan Uruk , Dayan Khan , Left Wing Three Tümens , Mandukhai Sechen Khatun , Mongols , Oirats , Ordos , Right Wing Three Tümens

Kaynakça

• Anvari, M. (2019). Tevārīḫ-ī Cengīz-nāme Şeceretü’l Etrāk. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Aodeng奥登. (1989). Dayan Han Jiwei Qianxi Menggu Shehui De Zhengzhi Xingshi 达延汗即位前夕蒙古社会的政治形势. Nei Menggu Shehui Kexue, (5), 52–54.
• Agatay, Ö. (2021). An Analysis Of Joči’s Debated Paternity And His Role In The Altan Uruġ Royal Lineage Of Činggis Khan. Golden Horde Review, 9(4), 684–714.
• Bai 白, C. (Ed.). (1982). Ming Shi Lu-Wala Ziliao Zhaibian 《明实录》瓦剌资料摘. Urumçi: Xinjiang Renmin Chuban She.
• Bai 白, C. (1991). Wala Shi 瓦剌史. Changchun: Jilin Jiaoyu Chuban She.
• Bao, D. (1998). Mingdai Mo Nan Menggu Lishi Yanjiu 明代漠南蒙古历史研究. Hayilar: Nei Menggu Wenhua Chuban She.
• Bao, D. (2003). Bei Yuan Woerduo Youmu Di Kao 北元汗斡耳朵游牧地考. Ming Qing Menggu Shi Gaolun 明清蒙古史论稿 içinde (ss. 54–81). Beijing: Minzu Chuban She.
• Bstagjin, B. (2014). Erten-ü Kad-un Ündüsülegsen Törü Yosun-u Jokiyal-i Tobçilan Kuriyagsan Altan Tobçi 大蒙古国根本黄金史. Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Biran, M., & Landa, I. (2024). The Chinggisid Crisis of the Mid-Fourteenth Century: Reasons and Consequences. Journal of the Royal Asiatic Society, 3, 1–21.
• Börçigin, U. (2000a). Erdeni-yin Topçi 蒙古源流. Hohhot: Neimengu Daxue Chuban She.
• Börçigin, U. (2000b). Menggu Yuanliu Yanjiu 蒙古源流研究. Shenyang: Liaoning Minzu Chuban She.
• Börçigin, U. (2021a). Guanyu Dayan Han Shi Shi Fangmian Jige You Zhenglun De Wenti 关于达延汗史实方面几个有争论的问题. Mongolian History: Its Sources and Philological Critticism 文献学与语文学视野下的蒙古史研究 içinde (ss. 390–396). Beijing: Zhongguo Shehui Kexue Chuban She.
• Börçigin, U. (2021b). Manduhai Hatun Yu Dayan Han 满都海哈屯与达延汗, Mongolian History: Its Sources and Philological Critticism 文献学与语文学视野下的蒙古史研究 içinde (ss. 299–326). Beijing: Zhongguo Shehui Kexue Chuban She.
• Bo薄, Y. (1987). Guanyu Bei Yuan Hanxi 关于北元汗系. Nei Menggu Daxue Xuebao, (3), 41–51.
• Buyandelger. (1997). Shiwu Shiji Qianhou Menggu Zhengju, Buluo Zhu Wenti Yanjiu 十五世纪前后蒙古政局、部落诸问题研究. Inner Mongolia University.
• Buyandelger. (2000). 15 Shiji Zhongye Qian De Bei Yuan Kehan Shixi Ji Zhengju 15 世纪 中叶前 的北元可汗世系及政局. Menggu Shi Yanjiu, (6), 131–155.
• Buyandelger. (2001). An Exmanation of The Dates of Dayan Khan’s Brith, Ascension and Death 达延汗生卒年、即位年及本名考辨. Journal of Inner Mongolia University (Philosophy and social sciences), 33(6), 1–9.
• Byamba. (2014). Asaragçi Neretü-yin Teüke 阿萨喇克其史. (B. Uyunbilig, Ed.). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Chen陈, J. (2008). Huang Ming Tong Ji 皇明通纪. (M. Qian钱, Ed.). Beijing: Zhonghua Shuju.
• Chimeddorj, G. (2017). 17. Yüzyıl Moğol Müverrihi Sagan Seçen’in Had-un Ündüsün-ü Erdeni- Yin Tobçi: Hanların Menşei Hakkında Hazinelerinin Tarihi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi.
• Fang方, L. (1974). Guanyu Bei Yuan Xuanguang Nian Hao De Kaozheng关于北元宣光年号的考证. Palace Journal of Museum, (4), 59–62.
• Gala, J. (2000). Regicide Incident and Its Cuase and Effect in the History of The Mongolia in the Ming Dynasty 史上的弑君事件及其前因后果. Heilongjiang Minzu Congkan, 61(2), 81–83.
• Gerel格日乐 (Ed.). (2007). Şir-a Teüke 黄史. Hohhot: Nei Menggu Jiaoyu Chuban She.
• Gülensoy, T. (Ed.). (2008). Altan Topçi (Moğol Tarihi). Ankara: Kültür Ajansı.
• Gümbujab. (2018). Ganga-yin Uruskal 恒河之流. (Baoliyuan, Ed.). Hohhot: Nei Menggu Renmin Chuban She.
• Gyorgy, K. (2004). Menggu Ren De Wenzi Yu Shuji 蒙古人的文字与书籍. (L. Fan 范, Ed.). Hohhot: Nei Menggu Renmin Chuban She.
• Han韩, S. (2012). Menggu Jishi Benmo 蒙古纪事本末. (B. Li李, Ed.). Shanghai: Shanghai Guji Chuban She.
• Hope, M. (2016). Power, Politics and Tradition in the Mongol Successor States. Oxford: Oxford University Press.
• Huang黄, Z. (Ed.). (1962). Ming Taizu Shi Lu 明太祖实录. Taipei: Zhongyang Yanjiu Yuan Lishi Yuyan Yanjiu Suo.
• Hua华, Z. (2014). Diguo De Beiying-1368 Nian Hou De Menggu 帝国的背影- 1368年后的蒙古. Lanzhou: Lanzhou Daxue Chuban She.
• Jin金, Y. (2006). Bei Zheng Lu, Hou Bei Zheng Lu北征录, 后北征录. Y. Bo薄 & X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 1 明代蒙古汉籍史料汇编.第一辑 içinde (ss. 29–49). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Jin金, X. (2012). Research on Trade Relationship Between Ming Dyndasty and Mongolia 明朝与蒙古的贸易研究. Yayımlanmamış doktora tezi, Inner Mongolia University.
• Li 李, D. (Ed.). (1962). Ming Xiaozong Shi Lu 明孝宗实录. Taipei: Zhongyang Yanjiu Yuan Lishi Yuyan Yanjiu Suo.
• Li 李, G. ve Lai 赖, J. (1954). Mingchao Dui Wala De Zhanzheng明朝对瓦剌的战争. Shanghai: Zhonghua Renmin Chuban She.
• Liu 刘, J. (Ed.). (1962). Ming Xianzong Shi Lu 明宪宗实录. Taipei: Zhongyang Yanjiu Yuan Lishi Yuyan Yanjiu Suo.
• Li李, H. (2018). Ming Meng Zhanzheng: Ming Chao Jundui Zhengfa Shi Yu Menggu Qi Bing Shengshuai Shi 明蒙战争:明朝军队征伐史与蒙古骑兵盛衰史. Changchun: Jilin Wenshi Chuban She.
• Li李, X. (2010). Lun Beiyuan Zhongxing Mingzgu Dayan Hehan De Zhengzhi Gaige 论北元中兴明主达延合汗的政治改革. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Inner Mongolia University.
• Lomi罗密. (2014). Mongol Borçigid Obog-un Teüke 蒙古博尔济吉忒氏族谱. (Wulijitu乌力吉图, Ed.). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Mansan, T. (2004). Menggu Zu Tongshi-4 蒙古族通史 第四册. Shenyang: Liaoning Minzu Chuban She.
• Minobu, H. (1958). On the Genealogy of the Early Northern Yuan. Ural-Altaische Jahrbücher, 30(3–4), 230–240.
• Minobu, H. (1986). On the genealogy of the early Northern Yüan (Çince Tercümesi: 早期北元世系). Menggu Xue Ziliao Yu Qingbao, (2), 9–16.
• Morikawa, T. (2014). Guanyu Zhongqi Menggu De Wanhu Tebie Tongguo Wulusi De Guanxi 关于中期蒙古的万户特别通过兀鲁思的关系. Y. Bai白 (Ed.), Menggu Zhu Bu Zu Yu Menggu Wen Wenxian Yanjiu 蒙古诸部族与蒙古文文献研究 içinde . Hohhot: Nei Menggu Renmin Chuban She.
• Nankuaimodege. (2005). Wala Mongolians and Society of Western Region in Ancient Time 论瓦剌蒙古与西域社会. J. Northwest University for Nationalities (Philosophy and Social Science), (2), 125–132.
• Pelliot, P. (1947). e Hoja Et Le Sayyid Rusain De L’Histoire Des Ming. T’oung Pao, 38, 81–290.
• Perdue, P. C. (2005). China Marches West : the Qing conquest of Central Eurasia. Cambridge and London: The Belknap Press of Harvard University Press.
• Qu瞿, J. (2007). Wanli Wu Gong Lu Menggu Nüzhen Renwu Zhuanji Xuan 《万历武功录》蒙古女真人物传记选. Y. Bo薄 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian明代蒙古汉籍史料汇编 içinde (s. 28). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Sechen, S. (2023). The precious summary: a history of the Mongols from Chinggis Khan to the Qing dynasty. (J. Elverskog, Ed.). New York: Columbia University Press.
• Serruys, H. (1958). Genealogical tables of the descendants of Dayan-qan. Central Asiatic Studies, (3). ’s-Gravenhage: Mouton.
• Serruys, H. (1977). The office of Tayisi in Mongolia in the fifteenth century. Harvard Journal of Asiatic Studies, 37(2), 353–380.
• Sh.Bira沙.比拉. (2015). Mongoliskaya Istografiya 蒙古史学史13世纪-17世纪. (H. Chen陈, Ed.). Shanghai: Shanghai Guji Chuban She.
• Shen沈, D. (1997). Wanli Ye Huo Bian万历野获编. Hubei: Zhonghua Shuju Chuban She.
• Sneath, D. (2010). Yuan and Late Medieval Period-Introduction. D. Sneath ve C. Kaplanoski (Ed.), The History of Mongolia içinde (ss. 393–400). Folkestone: Global Oriental.
• Sun孙, J. (1962). Ming Yingzong Shi Lu 明英宗实录. Taipei: Zhongyang Yanjiu Yuan Lishi Yuyan Yanjiu Suo.
• Teng滕, X. (1998). Zhu Di De Xingge Tezheng yu Menggu Zhanzheng Chulun朱棣的性格特征与蒙古战争刍论. Xinan Shifan Daxue Xuebao, (6), 102–106.
• Tuba图巴. (1986). Erten-ü Mongolun Kad-un Ündüsün-ü Yeke Şira Tuguci Orişiba 蒙古黄史. Wulijitu乌力吉图 (Ed.), Menggu Shi Yanjiu (2)蒙古史研究（第二辑) içinde (ss. 95–118). Hohhot: Nei Menggu Renmin Chuban She.
• Vladimirtsov, B. Y. (1980). Obshestvennii Stroi Mongolov (Çince Tercümesi: 蒙古社会制度史). (R. Liu 刘, Ed.). Chongqing: Zhongguo Shehui Kexue Chuban She.
• Vladimirtsov, B. Y. (1987). Moğolların İçtimai Teşkilatı-Moğol Göçebe Feodalizmi. (A. İnan, Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Veit, V. (2009). The eastern steppe: Mongol regimes after the Yuan (1368–1636). N. Di Cosmo, A. J. Frank, & P. B. Golden (Ed.), The Cambridge history of Inner Asia: The Chinggisid age içinde (ss.157-181). Cambridge: Cambridge University Press.
• Wada, S. (1984). Mingdai Menggu Shi Lunji 明代蒙古史论集. (F. Shixian世宪, Ed.). Beijing: Shangwu Yinshu Guan.
• Wang王, S. (2006). Geng Xu Shimo Zhi 庚戌始末志, Bei Lu Shimo Zhi 北虏始末志. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 2 明代蒙古汉籍史料汇编.第二辑 içinde (ss. 16–20, 21–24). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Wang王, X. (1997). Guanyu A Tai Han关于阿台汗. Menggu Shi Yanjiu 5 蒙古史研究第五辑 içinde (ss. 159–168). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Weatherford, J. (2010). The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire. New York: Crown Publishers.
• Wen文, S. (2006). Fu An Dong Yi Ji 抚安东夷记. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 明代蒙古汉籍史料汇编.第一辑 içinde (ss. 124–128). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Xiao萧, D. (2006). Bei Lu Fengsu (Fu Bei Lu Shixi) 北虏风俗 （附北虏世系）. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 2 明代蒙古汉籍史料汇编（第二辑） içinde (ss. 236–267). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Xia夏, X. (1994). Ming Tong Jian- Baiwen Duizhao Quanyi 文白对照全译《明通鉴》. Beijing: Gaige Chuban She.
• Xu徐, W. (1993). Lun Zhu Yuanzhang Mie Yuan Jian Ming De Zhanzheng Fanglue 论朱元璋灭元建明的战争方略. Junshi Lishi Yanjiu, (3), 170–175.
• Xu徐, X. (1993). Guochao Dianhui 国朝典汇. Beijing: Beijing Daxue Chuban She.
• Yan严, C. (2006). Shu Yu Zhou Zi Lu 殊域周咨录. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 1 明代蒙古汉籍史料汇编.第一辑 içinde (ss. 341–506). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Ye叶, X. (2006). Si Yi Kao 四夷考. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 2 明代蒙古汉籍史料汇编（第二辑 içinde (ss. 482–526). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Yu于, M. (2017). Mingdai Menggu De Jinong Zhidu 明代蒙古的济农制度. Inner Mongolia Social Science, 38(6), 70–76.
• Yu于, M. ve Bo薄, Y. (2001). Ming Yongle Shiqi Wala San Wang Ji Ning Wang De Ce Feng明永乐时期瓦剌三王及和宁王的册封. Inner Mongolia Social Science, 22(3), 42–46.
• Zhang 张, T. (1974). Ming Shi 明史. Beijing: Zhonghua Shuju Chuban She.
• Zhao赵, Y. (2003). A Complete History of China North Borderland 北疆通史. Zhengzhou: Zhongzhou Guji Chuban She.
• Zheng郑, X. (2006). Huang Ming Bei Lu Kao 皇明北虏考. Y. Bo薄 ve X. Wang王 (Ed.), Mingdai Menggu Hanji Shiliao Huibian 明代蒙古汉籍史料汇编.第一辑 içinde (ss. 190–215). Hohhot: Inner Mongolia University Press.
• Zhou周, S. (2011). On Affiliated Alutai Tribe in Ming Dynasty 明代内附阿鲁台族人辨析. J. Northwest University for Nationalities (Philosophy and Social Science), (5), 74–82.
• Zhu 朱, R. 荣嘎. (1984). Yemiekeli Shi-Jianyu Hetianqing Boshi De Merkin Shuo Shangque 野乜克力释-兼与和田清博士的Mekrin说商榷. Menggu Shi Yanjiu Lunji içinde (ss. 380–382). Beijing: Zhongguo Shehui Kexue Chuban She.
• Zhu朱, F. 风. (1985). Altan Topçi 汉译蒙古黄金史纲 (Zhufeng.). Hohhot: Neimenggu Renmin Chuban She.
• Zhu珠, R. (2014). Çakravarti Altan Kagani Tuguci 阿勒坦汗传. Hohhot: Inner Mongolia University Press.