Hârezmşah Hanedanından Bir Sultan: Gıyâseddin Pîrşah’ın Siyasî Kariyeri ve Akıbeti

Öz

Hârezmşah Sultan Alâeddin Muhammed’in oğullarından Gıyâseddin Pîrşah, Moğol istilasından sonra meydana gelen otorite boşluğunda Irâk-ı Acem, Arrân ve Azerbaycan’da kısa süreli müstakil bir hâkimiyet sağladı. Ancak Pîrşah, nüfuzlu emîrler arasındaki rekabetler karşısında ciddi zafiyetler gösterdiğinden istikrarsız bir yönetim sergiledi. Azerbaycan Atabegi Özbek ve Fars Atabegi Sa’d b. Zengî üzerine başarılı askerî seferler düzenlediyse de özellikle Yığan Taysi ve Barak Hâcib gibi nüfuzlu emîrler karşısında güçlü bir merkezî otorite kurmayı başaramadı. Celâleddin Mengüberdî’nin Hindistan’dan dönüşüyle birlikte taraftarlarını ve meşruiyetini kaybeden Pîrşah, ağabeyine itaat etmek zorunda kaldı. Gıyâseddin Pîrşah, Gürcistan seferlerinde önemli yararlılıklar gösterdi. Fakat Sultan Celâleddin’in gözde bir nedimini öldürmesi, ağabeyiyle arasının bozulmasına sebep oldu. Pîrşah, İsfahan’da Moğollara karşı girişilen muharebe esnasında Sultan Celâleddin’e ihanet ederek savaş meydanını terk etti. Abbâsî Halifeliği ve Alamut İsmailîlerine iltica ederek destek arayışlarına giriştiyse de neticede eski idare merkezî Kirman’da bulunan Barak Hâcib’e sığındı. Ancak Barak Hâcib, kendisi aleyhinde komplo kurmakla itham edip onu ve annesini boğarak dramatik bir surette öldürdü. Bu çalışma Harezmşah hanedanından Gıyâseddin Pîrşah’ın hayatını dönemin ana kaynakları ve mevut araştırmalar ışığında kapsamlı şekilde ele almaktadır. Çalışma, Irâk-ı Acem ve çevresinde Moğol istilasının sebep olduğu siyasî kargaşa ortamında hanedan mensupları ve nüfuzlu emîrlerin güç mücadelelerini inceleyerek Harezmşahlar Devleti’nin çözülme sürecinin anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hârezmşahlar
• Gıyâseddin Pîrşah
• Celâleddin Hârezmşah
• Barak Hâcib
• Kirman

A Sultan From the Khwarazm-Shah Dynasty: The Political Career and Fate of Ghiyaseddin Pirshah

Öz

Ghiyaseddin Pirshah, one of the sons of Khwarazm Shah Sultan Alaeddin Muhammad, briefly established independent rule over Persian Iraq, Arran, and Azerbaijan during the authority vacuum that followed the Mongol invasion. However, Pirshah exhibited significant weaknesses in the face of rivalries among influential amirs, leading to an unstable administration. While he led successful military campaigns against the Azerbaijani Atabeg Uzbek and the Persian Atabeg Sa'd ibn Zengi, he was unable to establish a strong central authority, particularly against influential amirs such as Yığan Taysi and Barak Hajib. With the return of Jalaluddin Menguberdi from India, Pirshah lost his supporters and legitimacy, and was forced to submit to his older brother. Ghiyaseddin Pirshah demonstrated significant merit in the Georgian campaigns. However, his assassination of a favored courtier of Sultan Jalaluddin caused a rift between him and his brother. During the battle against the Mongols in Isfahan, Pirshah betrayed Sultan Jalaluddin and abandoned the battlefield. He sought support from the Abbasid Caliphate and the Ismailis of Alamut, but ultimately sought refuge with Barak Hajib in Kerman, the former administrative center. However, Barak Hajib accused him of conspiring against him and dramatically strangled him and his mother to death. This study comprehensively examines the life of Ghiyaseddin Pirshah of the Khwarazm dynasty, drawing on primary sources from the period and existing research. By examining the power struggles among members of the dynasty and influential amirs amidst the political turmoil caused by the Mongol invasion in and around Persian Iraq, it aims to contribute to the understanding of the dissolution of the Khwarazm State.

Anahtar Kelimeler

• Khwarazm Shahs
• Ghiyaseddin Pirshah
• Jalaluddin Khwarazmshah
• Barak Hajib
• Kirman

Kaynakça

1. Âştiyânî, A. İ. (1388 h.ş.). Tarih-i Moğul: ez hamle-yi Cengiz tâ teşkîl-i Devlet-i Timûrî. Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Emîr Kebir.
2. Alaadin Ata Melik Cüveynî. (2022). Tarih-i Cihan Güşa. (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Barthold, V. V. (1979). Barak Hâcib. İslam Ansiklopedisi, 2, (ss. 307-308). İstanbul: MEB Yayınları.
4. Barthold, V. V. (1990). Moğol İstilâsına Kadar Türkistan. (H. D. Yıldız, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Benâkitî. (1348 h.ş.). Târîh-i Benâkitî: Ravzatu Ulî’l-Elbâb fî Marifeti’t-Tevârîh ve’l-Ensâb. (C. Şiar, Thk.). Tahran: Çâphâne-yi Dâverpenâh.
6. Burgu, A. (2024). Celâleddin Mengüberdi Zamanında Hârizmşahların İdari ve Mali Gerileyişi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 61, 69-85.
7. Bünyatov, Z. (2003). Hârezmşâhlığı ve Enuştekinler Devleti. (T. Rızayev, Çev.). İstanbul: Der Yayınları.
8. Ceceli, G. (2011). Hârizmşahlar Devleti Siyasi Hayatında Kadın’ın Yeri ve Önemi. A. Çetin (Ed.) Ortaçağda Kadın içinde (ss. 483-519). Ankara: Lotus Yayınevi.

9. Cûzcânî. (1970). Tabakât-ı Nâsırî: A General History of The Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindustan; From A. H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.), Vol. I. (H. G. Raverty, Çev.). New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation.
10. Doygun, M. (2019). Hârezmşahlar-Moğol Münasebetleri ve Hârezmşahlar Devletinin İnkırazı. Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
11. Ebü’l-Fidâ. (1997). el-Muhtasar fî Ahbari`l-Beşer II. (M. Deyyûb, Nşr.). Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye.
12. Gençtürk, C. (2018). Barâk Hâcib ve Kutlughanlılar (Kirman Karahıtayları)’ın kuruluş süreci. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 62, 323-336.
13. Güler, N. (2017). Cengiz Hân’ın Mâverâünnehir’i zaptı (1220). Anasay, 1(1), 15-36.
14. Gümüş, N. (2006). Celâleddin Harizmşah’ın Gürcistan seferleri. Ekev Akademi Dergisi, 10(29), 155-178.
15. Gürbüz, M. (2005). Hârizmşahlar’da Devlet Teşkilâtı, Ekonomik ve Kültürel Hayat. Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
16. Hamdullah Müstevfî-yi Kazvinî. (2018). Târih-i Güzide. (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Hândmîr. (1380 h.ş.). Tarih-i Habibü’s-Siyer fi Ahbar-i Efrad-i Beşer II. (M. D. Siyâki, Nşr.). Tahran: Kitabhane-i Hayyam.
18. Horst, H. (1964). Die Staatsverwaltung Der Grosselğuqen und Horazmsahs (1038-1231). Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
19. İbnü’l-Esir. (2019). el-Kâmil fi’t-Târîh X. (A. Ağırakça & A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Ravza Yayınları.
20. İbnü’l-Fuvatî. (1416 h.ş.). Mecmaü’l-Âdâb fî Mu’cemi’l-Elkab II. (M. Kazım, Thk.). Tahran: Vizaret-i Ferheng-u İrşad-i İslamî.
21. Kafesoğlu, İ. (2000). Hârezmşahlar Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
22. Karaismailoğlu, A. (2022). Kemâleddîn-i İsfahânî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25, (s. 233). Ankara: TDV Yayınları.
23. Köprülü, F. (1987). Hârizmşâhlar. İslâm Ansiklopedisi, 5/1, (ss. 265-296). Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
24. Latifova, S. (2024). Jalal-Al Din Manguburni’s Struggle Against The Georgians, The Mongols and Ismaili’s. M. Aliyev (Ed.), 15th China to Adriatic Turkish World International Scientific Research Congress (January 7-9,2024 Baku, Azerbaijan) Full Texts Book içinde (ss. 278-289). Baku: Iksad Publishing House.
25. Merçil, E. (1991). Fars Atabegleri Salgurlular. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. Mirhând. (2022). Ravzatu’s-Safâ Hârezmşâhlar. (E. Göksu, Çev.). İstanbul: Kronik Yayınları.
27. Mu’îneddîn Natanzî. (2023). Müntehabü’t-Tevârîh-i Mu’înî (İskender Anonimi). (A. Özturhan vd., Çev.). İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları.
28. Nâsırabadı, G. A. (2024). Hârezmşâhlar Döneminde Diplomasi ve Elçilik Faaliyetleri. Ankara: Altınordu Yayınları.
29. Nâsıreddin Münşî-i Kirmânî. (1328 h.ş.). Sımtü’l-ulâ li’l-Hazreti’l-ulyâ, der Târîh-i Karahıtayân-i Kirman. (A. İkbal, Nşr.). Tahran: Şirket-i Sehamî Çap.
30. Nesevî. (1384 h.ş.). Sîret-i Celâleddin-i Mingubirnî (M. Mînovî, Nşr.). Tahran: Şirket-i İntişarat-ı Alimî ve Ferhengî.
31. Nesevî. (1953). Siretü’s-Sultân Celâleddin Mengûbirtî (H. A. Hamdî, Thk.). Beyrut: Darû’l-Fikre’l-Arabî.
32. Nesevî. (2021). Celâleddin Hârizmşah Biyografisi. (N. Asım, Çev.; M. Demirci, Haz.). İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
33. Özaydın, A. (1992). Barak Hâcib. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 5, (ss. 62-63). İstanbul: TDV Yayınları.
34. Özaydın, A. (2006). Nesevî, Muhammed b. Ahmed. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 32, (ss. 577-578). İstanbul: TDV Yayınları.
35. Reşîdü’d-din Fazlullah-ı Hemedânî. (1383 h.ş.). Câmi’ü’t-Tevârih I. (M. R. & M. Musevî, Tsh.). Tahran: Neşr-i Elburz.
36. Seçkin, A. (2025). Kral IV. Davit Döneminden Moğol İdaresine Tiflis Müslümanlarının Sosyal ve Dini Durumu. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 182-198.
37. Şebânkâreî. (2021). Mecma’u’l-Ensâb (Hanedanlar Tarihi). (F. Unan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Şihabeddin b. Fazlullah el-Ömerî. (2014). Mesâliku’l-Ebsâr: Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım. (A. Batur Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
39. Taneri, A. (1997). Hârizmşahlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16, (ss. 228-231). İstanbul: TDV Yayınları.
40. Taneri, A. (2019). Hârezmşahlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. Taşağıl, A. (2007). Özbek. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 34, (ss. 106-107). İstanbul: TDV Yayınları.
41. Vassâf. (1388 h.ş.). Târîh-i Vassâfü’l-Hazret IV. (A. H. Nejad, Tsh.). Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Danişgâh-ı Tahran.
42. Yınanç, M. H. (1988). Celâleddin Harezemşah. İslam Ansiklopedisi, 3, (ss. 49-53). Ankara: MEB Yayınları.