Antik Çağ’dan Günümüze Nazilli Civarındaki Tarihsel Olaylar ve Savunma Yapıları

Yıl 2026, Sayı: 33, 160 - 184, 26.02.2026

Sedat Akkurnaz

https://doi.org/10.33404/anasay.1872196

https://izlik.org/JA23UC74SL

Öz

Maiandros (Büyük Menderes) Nehri ve oluşturduğu vadi, Ege kıyılarından Anadolu’nun içlerine doğru uzanan doğal bir rota olması nedeniyle tarih boyunca önemli bir güzergah olmuştur. Bu hattın en önemli kavşak noktalarından biri olan Nazilli Ovası, kuzeydeki dar vadilerin içinden geçerek Lydia Bölgesi’ne ulaşan yollar ile güneydeki Harpasos (Akçay) Vadisi’nden geçerek Karia Bölgesi’ne giden yolun kesiştiği stratejik bir yerdir.

Çalışmanın konusunu oluşturan Nazilli Ovası ve yakın çevresi tarih boyunca kesintisiz iskan görmüş, yoğun nüfus barındırmış bir coğrafyadır. Antik Dönem’de bölgenin büyük yerleşimleri, ovanın güneyindeki Harpasa ve Orthosia kentleri ile ovanın kuzeyindeki Mastaura ve Anineta kentleridir. Bu kentlerin territoriumlarını oluşturan Karıncalı Dağı, Madran Dağı ve Aydın Dağları’nın eteklerinde çok sayıda köyün ve kırsal yerleşimin varlığı bilinmektedir. Kentlerin güvenliği için şehirler surlarla çevrilirken, kentlerin dışında kalan kırsal kesimlerde ise stratejik noktalara kaleler ve gözetleme kuleleri inşa edilmiştir. Kıztaşı Kalesi, Beğerli Kalesi, Kavaklı Kale Yıkığı Kulesi, Asma Asarlık Kulesi ve Değirmenönü Kulesi bölgedeki kent dışı savunma yapılarıdır.

MS 12. ve 13. yy.da Haçlı Seferlerinin ve Türk akınlarının yarattığı askeri tehditler, bölgenin savunma sistemlerinin yeniden yapılandırılmasını zorunlu kılmıştır. Bu süreçte, kent güvenliğinin sağlanması ve bölgesel asayişin korunması amacıyla yeni savunma yapıları inşa edilmiştir. Harpasa Bizans Kalesi, Orthosia Bizans Kalesi, Mastaura Bizans Kalesi ve Anineta Bizans Kalesi ile Sailer Bizans Yapısı Bizans Dönemi’nde inşa edilen ve bölgenin savunma organizasyonu içerisinde önemli rol oynayan mimari unsurlardır.

Osmanlı Dönemi’nde de bölge askeri ve siyasi hareketliliğin yoğun yaşandığı bir coğrafya olmaya devam etmiştir. Feodal anlayışın bir ürünü olarak gelişen Ayanlık sisteminin yerel beyleri, isyanlara ve eşkıyalık faaliyetlerine karşı kendilerini korumak amacıyla özel savunma kuleleri inşa ettirmiştir. Bölgenin askeri tarihi açısından büyük önem taşıyan Arpaz Kulesi ve Donduran Kulesi, 18. ve 19. yy.da bölgeye hakim olan feodal düzenin karakteristik savunma yapılarıdır.

Anahtar Kelimeler

Nazilli , Harpasos Vadisi , Savunma Yapıları , Kaleler ve Kuleler , Eski Çağ Tarihi , Arkeoloji

Etik Beyan

Etik Kurul Kararı Gerekmemektedir.

Historical Events and Fortifications in the Nazilli Region From Antiquity to the Present

https://izlik.org/JA23UC74SL

Öz

The Maiandros (Büyük Menderes) River and its valley have historically served as a significant route due to their natural trajectory extending from the Aegean coast to the interior of Anatolia. The Nazilli Plain, a crucial intersection on this route, is a strategic region where the road traversing the northern narrow valleys towards the Lydia region intersects the road through the Harpasos (Akçay) Valley to the south, directing towards the Caria region.

The focus of this study, the Nazilli Plain and its surroundings, is a region that has been continuously inhabited throughout history and has sustained a dense population. In Antiquity, the major settlements in the region were the cities of Harpasa and Orthosia to the south of the plain and Mastaura and Anineta to the north. Several villages and rural settlements are known to have existed at the foot of Karıncalı Mountain, Madran Mountain and the Aydın Mountains, which designated the territories of these cities. Cities were encircled by walls for protection, while fortresses and forts were constructed at strategic locations in the rural areas beyond the urban centres. The Kıztaşı Fortress, Beğerli Fortress, Kavaklı Kale Yıkığı Fort, Asma Asarlık Fort and Değirmenönü Fort constitute the extra-urban fortifications in the region.

During the 12th and 13th centuries, the military threats presented by the Crusades and Turkish raids necessitated the reorganisation of the region’s defence systems. Throughout this process, new fortifications were constructed to ensure the security of the cities and maintain regional peace. Harpasa Byzantine Castle, Orthosia Byzantine Castle, Mastaura Byzantine Castle, Anineta Byzantine Castle, and Sailer Byzantine Building are architectural structures from the Byzantine period that significantly contributed to the region’s defensive organisation.

Throughout the Ottoman period, the region remained a centre of intense military and political activities. As a manifestation of feudal ideology, the local lords of the Ayan system constructed special defence towers to protect themselves from rebellions and banditry. The Arpaz Tower and Donduran Tower, significant to the region’s military history, are characteristic fortifications of the feudal system that dominated the region in the 18th and 19th centuries.

Anahtar Kelimeler

Nazilli , Harpasos Valley , Fortifications , Castles and Towers , Ancient History , Archaeology

Etik Beyan

No Ethics Committee decision is required.

Destekleyen Kurum

--

Kaynakça

• Cicero, Marcus Tullius, Epistulae ad Familiares. Cicero, Letters to Friends, Volume I-III, Edited and Translated by D. R. S. Bailey, Harvard University Press, Cambridge, MA 2001.
• Hierokles, Synekdemos. Hieroclis, Synecdemvs; accedvnt fragmenta apvd Constantinvm Porphyrogennetvm servata et nomina vrbivm mvtata), by A. Bvrckhardt, in aedibvs B. G. Tevbneri, Lipsiae, 1893.
• Ksenophon, Hellenika. Xenophon, Hellenica, Volume I: Books 1-4, Translated by C. L. Brownson, Loeb Classical Library 88, Harvard University Press, Cambridge, MA 1918.
• Livius, Titus, Ab Urbe Condita Libri. Livy, History of Rome, Volume XIII: Books 43-45, Translated by A. C. Schlesinger, Loeb Classical Library 396, Harvard University Press, Cambridge, MA 1951.
• Plinius, Naturalis Historia. Pliny, Natural History, Volume I: Books 1-2, Translated by H. Rackham, Loeb Classical Library 330, Harvard University Press, Cambridge, MA 1938. Pliny, Natural History, Volume II: Books 3-7, Translated by H. Rackham, Loeb Classical Library 352, Harvard University Press, Cambridge, 1942. Pliny, Natural History, Volume X: Books 36-37, Translated by D. E. Eichholz, Loeb Classical Library 419, Harvard University Press, Cambridge, MA 1962.
• Polybios, Historiai. Polybius, The Histories, Volume VI: Books 28-39, Fragments, Edited and translated by S. D. Olson. Translated by W. R. Paton. Revised by F. W. Walbank, C. Habicht, Loeb Classical Library 161, Cambridge, Harvard University Press, MA 2012.
• Ptolemaios, Geographike Hyphegesis. Geography of Claudius Ptolemy, Translated by E. L. Stevenson, The New York Public Library, New York 1932.
• Stephanos Byzantios, Ethnika. Stephani Byzantii, Ethnicorvm (quae svpersvnt), by A. Meineke, G. Reimeri, Berolini/ Berlin 1849.
• Strabon, Geographika. Strabo, Geography, Volume V: Books 10-12, Translated by H. L. Jones, Loeb Classical Library 211, Harvard University Press, Cambridge, MA 1928. Strabo, Geography, Volume VI: Books 13-14, Translated by H. L. Jones, Loeb Classical Library 223, Harvard University Press, Cambridge, MA 1929.
• Georges Pachymeres, Relationes Historicas. Georges Pachymeres, Relations Historiques I – Livres I-III, Relations Historiques II – Livres IV-VI, Édt. A. Failler, Corpus Fontium Historiae Byzantinae XXIV/1-2, Societe d’edition “Les Belles Lettres”, Paris, 1894.
• Odo de Deuil, De Profectione Ludovici VII in Orientem. Odo of Deuil, The Journey of Louis VII to the East, Translated by V. G. Berry, W. W. Norton Company Press, New York, 1948.
• Adalığ, B. (2023). 1920'lerden 1960'lara Anılarla Nazilli. Nazilli: Nazilli Belediyesi Kültür Yayınları.
• Akkurnaz, S. (2017). Antik Dönem Sonrası Alabanda. Uluslararası XVIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu (pp.1-14). Aydın: Efeler Belediyesi Kültür Yayınları.
• Akkurnaz, S. (2020). Mastaura Antik Kenti. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, Sayı 165, 41-62.
• Akkurnaz, S. (2021). Anineta Antik Kenti. S. Akkurnaz – Y. Çorbacıoğlu (Ed.), Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri, (pp.91-120). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Akkurnaz, S. (2022a). 2020 Yılı Mastaura Antik Kenti Arkeolojik Yüzey Araştırması. 2019-2020 Yılı Yüzey Araştırmaları Cilt 3, (pp.151-170). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Akkurnaz, S. (2022b). Nazilli’nin Antik Kentleri ve Bölgenin Kültürel Önemi. S. Akkurnaz - T. E. Sepetçioğlu - A. Özver (Ed.), Kurtuluşunun 100. Yılında Geçmişten Geleceğe Nazilli, (pp. 47-64). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Akkurnaz, S. (2022c). Mastaura Antik Kenti’nde Yapılan Arkeolojik Çalışmalar. Lycus Dergisi, sy. 6, 99-125.
• Akkurnaz, S. (2023). Nazilli’nin Arkeolojik Yerleri. E. Gönül – A. Kalkan (Ed.) Cumhuriyetin 100. Yıl Anısına Nazilli Doğa-Kültür-Turizm (pp.1-16). Ankara: Akademisyen Yayınevi.
• Akkurnaz, S. & Çorbacıoğlu, Y. (2021). Aydın’daki Antik Yerleşimler. S. Akkurnaz – Y. Çorbacıoğlu (Ed.) Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri (pp. 9-54). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Akkurnaz, S. & Özver, A. (2023). 2021 Yılı Mastaura ve Orthosia Antik Kentleri Arkeolojik Yüzey Araştırması. 38. Araştırma Sonuçları Toplantısı Cilt 3 (pp. 293-309). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Arel, A. (1986). Ege Bölgesi Âyânlık Dönemi Mimarisi Hakkında Bir Ön Araştırma. IV. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (pp. 39-77). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Arel, A. (1993a). Ege Bölgesi Ayanlık Dönemi Mimarisi: 1986-1991 Çalışmaları. X. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (pp. 231-247). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Arel, A. (1993b). Gothic Towers and Baroque Mihrabs: The Post-Classical Architecture of Aegean Anatolia in the Eighteenth and Nineteenth Centuries. Muqarnas Vol. 10, Essays in Honor of Oleg Grabar, 212-218.
• Arel, A. (2010). La Periode De La Domination Turque; Le Village D’Arpaz Et Le ‘Domaine Des Seigneurs. P. Debord – E. Varinlioğlu (Ed.) Cites de Carie: Harpasa, Bargasa, Orthosia dans l’Antiquite (pp.101-115), Rennes: Presses Universitaires de Rennes.
• Ayönü, Y. (2007). Batı Anadolu’da Bizanslı Yerel Hâkimlerin Bağımsızlık Hareketleri (XII. Yüzyılın Sonları ve XIII. Yüzyılın Başlarında). Tarih Araştırmaları Dergisi, 26(42), 141-154.
• Ayönü, Y. (2015). İslâm ve Bizans Kaynaklarına Göre Antiokheia Savaşı. EBAD/JABS Ege ve Balkan Araştırmaları Dergisi/Journal of Aegean and Balkan Studies 2015-1, 1-12.
• Barnes, H. & Whittow, M. (1993). The Oxford University/British Institute of Archaeology at Ankara Survey of Medieval Castles of Anatolia (1992), Mastaura Kalesi: A Preliminary Report. Anatolian Studies 43, 117-135.
• Blondeau, V. (2010). Orthosia, La Forteresse Byzantine. P. Debord – E. Varinlioğlu (Ed.) Cites de Carie: Harpasa, Bargasa, Orthosia dans l’Antiquite (pp. 335-339). Rennes: Presses Universitaires de Rennes.
• Çelik, B. (2022). Osmanlı Devrinde Mastaura (XV. –XIX. Yüzyıllar). S. Akkurnaz – A. Özver – A. Kalkan (Ed) Disiplinler Arası Çalışmalarla Mastaura Antik Kenti (pp. 295-306). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Çorbacıoğlu, Y. (2021). Kuzey Karia’daki Savunma Yapıları: Beğerli Kalesi, Teke Kale ve Hasanlar Kulesi. Akkurnaz – Y. Çorbacıoğlu (Ed.) Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri (pp. 205-218). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Çörtük, U. (2010a). 19. yüzyıl Gezginlerinin Işığında Kuzey Karia (Harpasos Vadisi) Arkeolojisi. C. Özgün (Ed.) Bozdoğan Çevre ve Kültür Sempozyumu (pp. 87-91). Bozdoğan: Bozdoğan Belediyesi Kültür Yayınları.
• Çörtük, U. (2010b). Kuzey Karia Akçay Vadisinin Savunma Mimarisi II. C. Özgün (Ed.) Bozdoğan Çevre ve Kültür Sempozyumu (pp. 92-103). Bozdoğan: Bozdoğan Belediyesi Kültür Yayınları.
• Çörtük, U. (2021). Harpasos (Akçay) Vadisi’nin Tarihsel Süreci Üzerine Notlar. S. Akkurnaz – Y. Çorbacıoğlu (Ed.) Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri (pp. 55-72). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Çörtük, U. & Öncü, E. (2011). A Study on the Defence Architecture of Northern Caria Akçay Valley: Kıztaşı And Beyerli Fortresses. Arkeoloji Dergisi XVI, 101-130.
• Çörtük, U. & Keleş, E. (2025). Antik Çağdan Cumhuriyete Akçay (Harpasos) Vadisi Yol İnşaa Faliyetleri. A. Yaşar – S. Akkurnaz – S. Soslu (Ed.) Harpasos Vadisi Araştırmaları I: Harpasos – Harpasa – Arpaz (pp. 297-328). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Debord, P. & Varinlioğlu, E. (2010). Cites De Carie: Harpasa, Bargasa, Orthosia, Dans l’Antiquite. Rennes: Presses Universitaires de Rennes.
• Duman, B. (2015). Tripolis’teki Geç Bizans Kalesi. C. Şimşek–B. Duman–E. Konakçı (Ed.) Mustafa Büyükkolancı’ya Armağan (pp. 229-245). İstanbul: Ege Yayınları.
• Erdoğdu, M. A. (2004). Kanuni Sultan Süleyman’ın Rodos Seferi Ruznâmesi. Tarih İncelemeleri Dergisi, Sayı XIX/I, 54-74.
• Foss, C. (1982). The Defenses of Asia Minor Against the Turks. Greek Orthodox Theological Review 27, 145-205. French, D. H. (2014). Vol. 3 Milestones, Fasc. 3.5 Asia. British Institute at Ankara, Electronic Monograph 5.
• Garstang, J. & Gurney, O. R. (1959). The Geography of The Hittite Empire. London: British Institute of Archaeology at Ankara.
• Hild, F. (2014). Meilensteine, Straßen und das Verkehrsnetz der Provinz Karia: Veröffentlichungen zur Byzanzforschung 33. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
• Hunter, L. W. (1913). Cicero's Journey to His Province of Cilicia in 51 B.C. The Journal of Roman Studies, Vol. 3, Part 1, 73-97.
• Kardaşlar, U. & Çorbacıoğlu, Y. (2022). Mastaura Antik Kenti Bizans Dönemi Mimarisi. S. Akkurnaz – A. Özver – A. Kalkan (Ed.) Disiplinler Arası Çalışmalarla Mastaura Antik Kenti (pp. 51-72). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Kourouniotis, K. (1922). Μάσταυρα. Ελληνικαι άνασκαφαι έν Μικρά Ασία, Αρχαιολογικοΰ Δελτίου, 247-257.
• Macqueen, J. G. (1968). Geography and History in the Western Asia Minor in the Second Millennium B.C. Anatolian Studies 18, 169-185.
• Magie, D. (2001). Anadolu’da Romalılar I: Attalos’un Vasiyeti. N. Başgelen – Ö. Çapar (Çev.). İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.
• Marchese, R. T. (1976). A History of Urban Organization in the Lower Maeander River Valley: Regional Settlement Patterns to the Second Century A.D. Newyork: Newyork University.
• Marchese, T. R. (1992). Ancient Remains in Caria: the Watchtower at Arpas. Antst 42, 47-51.
• Mercangöz, Z. (2012). Kuşadası, Kadıkalesi (Anaia). A. Çilingiroğlu – Z. Mercangöz – G. Polat (Ed.) Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları (pp. 403-414). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
• Müller-Wiener, W. (1961). Mittelalterliche Befestigungen im südlichen Ionien. IstMitt 11, 5-122.
• Montagu, J. D. (2000). Battles of the Greek and Roman Worlds: A Chronological Compendium of 667 Battles to 31 BC, from the Historians of the Ancient World, London.
• Paton, W. R. (1900). Sites in E. Karia and S. Lydia. The Journal of Hellenic Studies Vol. 20, 57-80.
• Prinzing, G. (1998). Zu den Minderheiten in der Mäander-Region während der Übergangsepoche von der byzantinischen zur seldschukisch-türkischen Herrschaft (11. Jh.–Anfang 14. Jh.). P. Herz – J. Kobes (Ed.) Ethnische und religiöse Minderheiten in Kleinasien. Von der hellenistischen Antike bis in das byzantinische Mittelalter (pp. 153-177). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
• Pullukçuoğlu Yapucu, O. (2010). Büyük Menderes Bölgesinde Kuleli Yapılar ve Arpaz Kulesi. C. Özgün (Ed.) Bozdoğan Cilt II (pp. 416-432) Bozdoğan: Bozdoğan Belediyesi Kültür Yayını.
• Pullukçuoğlu Yapucu, O. & Özgün, C. (2011). Batı Anadolu’nun Yol Ağı Araştırmaları-III İzmir’in Ardalanında Kervan Yolları. Tarih İncelemeleri Dergisi XXVI –2, 527-549.
• Ramsay, W. M. (1960). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. M. Pektaş (Çev.). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. Soslu, S. (2024). Mastaura Antik Kenti Savunma Mimarisi Araştırması. OANNES, Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6/1, 241-274.
• Soslu, S. (2025). Harpasa’dan Beşgen Kule’nin Yeniden Değerlendirilmesi. A. Yaşar – S. Akkurnaz – S. Soslu (Ed.) Harpasos Vadisi Araştırmaları I: Harpasos – Harpasa – Arpaz (pp. 125-168). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Şimşek, G. (2025). Osmanlı Kule-Ev Tipolojisinin Temsili Bir Örneği Olarak Arpaz Kulesi: Koruma Açısından Bir Öndeğerlendirme. A. Yaşar – S. Akkurnaz – S. Soslu (Ed.) Harpasos Vadisi Araştırmaları I: Harpasos – Harpasa – Arpaz (pp. 329-368). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Talbert, R. J. A. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton: Princeton University Press.
• Üreten, H. & Akkurnaz, S. (2021). Orthosia Antik Kenti. S. Akkurnaz - Y. Çorbacıoğlu (Ed.) Nazilli ve Çevresinin Arkeolojik Zenginlikleri (pp. 145-169). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Varinlioğlu, E. (1996). Harpasa’da Açmalar. 13. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Cilt 1 (pp. 123–130). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Varinlioğlu, E. & Debord, P. (2000). Mission Archeologique et Epigraphique en Carie Campagne 1998. 21. Kazı Sonuçları Toplantısı 2. Cilt (pp. 133–142). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Whittow, M. (1994). Anadolu Orta Çağ Kaleleri Etüdü Birinci Sezonu (1992): Mastaura Kalesi. XI. Araştırma Sonuçları Toplantısı (pp. 559-570). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Yaşar, A. (2023a). Harpasa Antik Kentindeki Bizans Kalesi Sur Duvarlarının Korunma Durumuna Yönelik İlk Değerlendirmeler. Sosyal Bilimler Dergisi/The Journal of Social Sciences, (66), 524-535.
• Yaşar, A. (2023b). Antik Çağlardan Günümüze Akçay Vadisi’nin Korunmuş Kültürel Zenginlikleri. E. Gönül – A. Kalkan (Ed.) Nazilli: Doğa-Kültür-Turizm (pp. 89-100). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Yaşar, A. (2025a). Harpasa Antik Kenti ve Yapılan Araştırmalar. A. Yaşar – S. Akkurnaz – S. Soslu (Ed.) Harpasos Vadisi Araştırmaları I: Harpasos – Harpasa – Arpaz (pp. 43-75). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Yaşar, A. (2025b). Harpasa 2023 Yılı Yüzey Araştırması. 40. Araştırma Sonuçları Toplantısı Bildirileri Cilt 1 (pp. 67-81). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
• Yaşar, A. & Tarhan, Ç. M. (2022). Nazillideki Arpaz Kulesi Mevcut Korunma Durumu ve Koruma Önerileri. S. Akkurnaz - T. E. Sepetçioğlu - A. Özver (Ed.) Kurtuluşunun 100. Yılında Geçmişten Geleceğe Nazilli (pp. 147-158). Ankara: Akademisyen Kitabevi.