Osmanlı’da III. Selim ve II. Mahmut Dönemi Bazı Batılı Yenilikler Karşısında Ulemanın Tavrı

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 3, 1250 - 1259, 30.12.2025

Zeynep Sancaktutan , Ela Doğanay

https://doi.org/10.18506/anemon.1545213

Öz

Osmanlı İmparatorluğu sanıldığının aksine Batı ile her daim temas halinde olan bir devlet idi. Çeşitli yollarla Batıdaki gelişmelerden haberdar olan Osmanlı yenilikleri transfer etme hususunda biraz geç kalmış ve tartışmalar yaşamış olsa da 18.yüzyıla gelindiğinde artık ciddi anlamda önünde bir modernleşme sorunu bulunmaktaydı. Bilhassa askeri yenilgiler neticesinde kaybedilen topraklar devletin bekasını ilgilendiriyor ve devleti bu anlamda harekete geçmeye teşvik ediyordu. Batı karşısında asırlardır süren üstünlük pozisyonunun zamanla sarsılması yönetici zümreyi de telaşlandıran bir süreçti. Yenileşme Osmanlı için kaçınılmaz olunca yenilikleri kabullenme ve uygulama da önemli hale gelmişti. Devletin üç önemli zümresinden birini oluşturan İlmiye sınıfı ve bu sınıfın mensubu Ulema, bulunduğu konum itibariyle kendisine danışılan ve dünyevi işler hususunda kendisinden fetva istenen bir merci idi. Bu çalışmada III.Selim devrinde başlayan ve II. Mahmut devri ile artarak devam eden yenileşme faaliyetleri karşısında Ulemanın nasıl bir tavır aldığı Osmanlı tarihi literatüründen elde edilen bilgiler neticesinde ele alınmıştır. Gerek yeniliklerin kabulü gerekse de yenilikler karşısında temkinli davranılması bize Ulemanın devletteki önemini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Modernleşme , İlmiye , Ulema , III.Selim , II. Mahmut.

The Attitude Of The Ulema Towards Some Western Innovations In The Selim III And Mahmut II Period In The Ottaman

Öz

Contrary to popular belief, the Ottoman Empire was a state that was always in contact with the Western World. Although the Ottoman Empire, which was aware of the developments in the Western World through various means, was a little late in transferring the innovations and had discussions, it had a serious modernization problem by the 18th century. In particular, the lands lost as a result of military defeats concerned the survival of the state and encouraged the state to take action in this regard. The gradual shaking of the centuries-long superiority position over the Western World was a process that alarmed the ruling class. When modernization became inevitable for the Ottoman Empire, accepting and implementing innovations also became important. The Ilmiye class, which constituted one of the three important groups of the state, and the Ulema who were members of this class, were an authority that was consulted and asked for fatwa on worldly affairs, due to their position. In this study the attitude of the Ulema towards the modernization activities that started in the reign of Selim III and continued increasingly in the reign of Mahmud II is discussed as a result of the information obtained from the Ottoman historical literature. Both the acceptance of innovations and the cautious approach to innovations are important in showing us the importance of the Ulema in the state.

Anahtar Kelimeler

Modernization , Ilmiye , Ulema , Selim III , Mahmud II.

Kaynakça

• Bagader, E. (1991). Modern çağda ulema. (Çev. O. Bayraktar). İz Yayıncılık.
• Cihan, A. (2004). Reform çağında Osmanlı ilmiyye sınıfı. Birey Yayıncılık.
• Dilbaz, M. (2014). Askeri modernleşmenin dini müdafaası/es’ad efendi’nin şerhli es-sa’yü’l-mahmud tercümesi. Dergâh Yayınları.
• Gencer, B. (2017). İslam’da modernleşme (1839-1939). (4.Baskı). Doğu Batı Yayınları.
• Heyd, U. (1997). III.Selim ve II. Mahmut Dönemlerinde Batılılaşma ve Osmanlı Uleması. İçinde A.Hourani, U.Heyd ve R.H.Davison (Eds.), İslam Dünyası ve Batılılaşma/Değişim ve Sorunlar (ss.13-56), Yöneliş yayınları.
• İpşirli, M. (2021). Osmanlı ilmiyesi. (2.Baskı). Kronik Kitap.
• İpşirli, M.(t.y.). “Şeyhülislam”. https://islamansiklopedisi.org.tr/seyhulislam 20.10.2023 (Erişim Tarihi)
• Kalın, İ. (2020). İslam ve batı. (15.Basım). İsam Yayınları.
• Karpat, K. (2014). Osmanlı’dan günümüze elitler ve din. (5.Baskı). Timaş Yayınları.
• Kureşi, İ. H. (1991). İslam toplumunda ulemânın konumu. İçinde (Çev.O. Bayraktar). Modern Çağda Ulema (ss.1-28). İz Yayıncılık.
• Levy, A. (1991). Osmanlı uleması ve sultan II.Mahmut’un askeri ıslahatı. İçinde (Çev.O. Bayraktar). Modern Çağda Ulema (ss.29-61). İz Yayıncılık.
• Okçu, N. (t.y.). İzzet Molla, Keçecizâde (1786-1829). https://islamansiklopedisi.org.tr/izzet-molla-kececizade. 21.10.2023 (Erişim Tarihi)
• Özel, A.(t.y.). Behcetü’l-Fetâvâ. https://islamansiklopedisi.org.tr/behcetul-fetava 20.10.2023 (Erişim Tarihi)
• Tatarcıkzâde Abdullah Molla. (2021). Lâyiha-i Tatarcıkzâde Abdullah/Sultan Selim-i Sâlis Devrinde Nizâm-ı devlet hakkında mütâlaât. (Haz.M. Karaarslan). Klasik Yayınları.