Sa‘dî, Fuzûlî ve Cizîrî’den Birer Gazelin Muhteva Yönüyle Karşılaştırılması

Öz

Bu çalışmada klasik Fars, Türk ve Kürt edebiyatlarının en çok bilinen şairlerinden olan Sa‘dî, Fuzûlî ve Cizîrî’nin divanlarından birer gazel karşılaştırılmıştır. Farklı dillerde yazılmış bu üç gazelin içerik yönüyle tahlil edilerek karşılaştırılması ve gazellerde bulunan ortak, benzer ve farklı yönlerin tespit edilip yorumlanması bu çalışmanın amacıdır. Çalışmada gazellerin şekil yönüyle karşılaştırılması yapılmamıştır. Şairlerin en çok bilinen gazellerinden birer tane seçilerek çalışma üç gazel ile sınırlandırılmıştır. Benzer konulara değinen üç şairin şiirlerindeki konuları işleyiş şekilleri, meseleleri değerlendirme ve mazmunları tarif etme konusunda bazı farklı noktalara değinmeleri ilgi çekicidir. Farklı dillerde yazılmış olmasına rağmen aynı kültür ve coğrafyanın etkisiyle ortak bir mirasın değişik suretleri gibi olan bu eserlerin karşılaştırılması, aslında her bir eserin kendi alanındaki edebî değerinin de daha iyi anlaşılmasına olanak sağlamıştır. Bu çalışmanın giriş kısmında karşılaştırmalı edebiyat bilimi ile ilgili genel bilgiler ve karşılaştırmaya konu olan üç şairin hayatıyla ilgili özet bilgiler verilmiştir. Ardından tahlil edilip karşılaştırılacak gazeller verilmiş ve muhteva yönüyle karşılaştırma yapılmıştır. Her üç gazelin genelinde işlenen ortak konular olan gam konusu, âşık ve maşuk karakterleri kendi başlıklarında incelenmiştir. Bu üç başlık dışında kalan unsurların tahlil ve yorumu da çalışmanın sonucunda verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Karşılaştırmalı Edebiyat
• Klasik Edebiyat
• Sadî
• Fuzûlî
• Cizîrî
• Dîvan

Comparison of the Contents of a Ghazal from Sa‘dî, Fuzûlî and Cizîrî

Abstract

In this study, three ghazals from the divans of Sa'dî, Fuzûlî and Cizîrî, the most well-known poets of classical Persian, Turkish and Kurdish literatures, are compared. The aim of this study is to analyze and compare these three ghazals written in three different languages in terms of contents and to identify and interpret their common, similar and different aspects respectively. No comparison is made between the ghazals in terms of their literary forms. The study is limited to three ghazals by selecting only one of the most well-known ghazals of each poet. It is quite interesting that three poets who touch on similar subjects have different points of views and approaches in the way they handle the subjects in their poems, evaluate the issues and describe the themes. Comparing these works actually allows a better understanding of the literary value of each work in its own field. As a matter of fact despite coming from different backgrounds and belonging to various languages, these works are like separate versions of a common heritage under the influence of the same cultural and geographical basin. In the introduction part of this study, general information about the science of comparative literature and brief information about the lives of the three poets subject to comparison is given. Then, the ghazals to be analyzed and compared are given and a comparison is made in terms of their contents. The themes of grief and the characters of the lover and the beloved, which are the common topics covered in all three ghazals, are examined under three headings. Analysis and interpretation of the elements other than these separate headings are also given in the conclusion and in the relevant sections of the study.

Keywords

• Comparative literature
• Classical Literature
• Sadî
• Fuzûlî
• Cizîrî
• Divan

Kaynakça

1. Akcan, S. (2021). Fuzûlî’nin Leylâ ve Mecnûn’uyla Shakespeare’in Romeo ve Juliet’inin karşılaştırılması (A Comparison of Fuzûlî’s Layla and Majnun with Shakespeare’s Romeo and Juliet), (Yayımlanmamış Doktora Tezi). (Unpublished Doctoral Dissertation) Dicle Üniversitesi SBE. (Dicle University, Institute of Social Sciences.).
2. Antoloji, (2025, July 31). Fuzuli https://www.antoloji.com/fuzuli/
3. Aytaç, G. (2021). Karşılaştırmalı edebiyat bilimi (Comparative literature). Doğu Batı Yayınları. (Doğu Batı Publications.).
4. Behâdirî, R. (1391hş.). Edebiyat-i taṭbiḳî der dânişgâhhâ-yi cihan (Comparative Literature in World Universities), Edebiyat-i Taṭbîḳî (Comparative Literature), 2(3), 169-205.
5. Cuma, A. (2018). Genel ve karşılaştırmalı edebiyat bilimi’nin (komparatistik) ulusal ve dünya edebiyatları ekseninde kuramsal açılımı (Theoretical Expansion of General and Comparative Literature within the Framework of National and World Literatures), SEFAD, 39. 1-26.
6. Çiçekler, M. (2008). “Sa‘dî-i Şîrâzî”. TDV Encyclopedia of Islam, Vol. 35. Istanbul. 405-407.
7. Duran, Y. (2021). Berawirda Şîretên Ku Di Helbestên Melayê Cizîrî û Ehemdê Xanî De Derbas Dibin (Comparison of the Admonitions in the Poems of Melayê Cizîrî and Ahmedê Xanî), Kurdiyat. 3. 101-117.
8. Enuşîrevânî, ‘A. R. (1389hş.). Âsîbşinâsî-yi edebiyat-i taṭbîḳî der İran, (Pathology of Comparative Literature in Iran), Edebiyat-i Taṭbîḳî, (Comparative Literature), 1(2). 32-55.

9. Enverî, H. (1393sh.). Ferheng-i Rûz-i Suḫen [Sokhan Daily Dictionary]. İntişârât-i Suḫen.
10. Fikriyat, (2025, July 31). Fuzuli’nin en çok sevilen 50 Şiiri. (Fuzuli's 50 Most Beloved Poems) https://www.fikriyat.com/galeri/edebiyat/fuzulinin-en-cok-sevilen-50-siiri
11. Gazete Duvar, (2025, 18 Aralık). Fuzulî’nin Kürtçe şiirleri. (Kurdish poems of Fuzuli) https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2016/12/01/fuzulinin-kurtce-siirleri
12. Hilal, M. G. (1373hş.). Edebîyat-i taṭbîḳî. (Comparative Literature) (Trans. M. Ayetullahzade Şîrâzî). Tahran: Emîr Kebîr.
13. Ḫiżrî, H. (1393hş.). İstâde ber merz: edebiyat-i taṭbiḳî der Türkiye, (Standing on the Border: Comparative Literature in Turkey), Edebiyat-i Taṭbîḳî. (Comparative Literature) 9, 89-104.
14. Işık, İ. (2019). Hayâlî divanı’nda şairin mecnûn’la rekabeti bağlamında şairin ve mecnûn’un konumu. (The position of the poet and majnun in the context of the poet's rivalry with majnun in the divan of hayâlî), Turkish Studies. 14. 477-492.
15. Karahan, A. (1996). “Fuzûlî”. TDV Encyclopedia of Islam. Vol. 13. 240-246.
16. Ḳandahârî, N. T. (1376hş.). Ḳavâ‘idu’l-‘urafâ ve âdâbû’ş-şu‘ara. (Rules of gnostics and manners of poets), (Ed. A. Mucâhid) Tahran: Surûş.
17. Levend, A. S. (1984). Divan edebiyatı. (Divan literature). Enderun Kitabevi. (Enderun Bookstore).
18. Özervarlı, M. S. (2020). “Molla Cezeri”. TDV Encyclopedia of Islam (DİA), Vol. 30, 241-243.
19. Melayê Cizîrî. (2013). Dîwan. (Trans. O. Tunç). Nûbihar.
20. Muṣliḥuddîn Sa‘dî. (1385hş.). Kullîyât-ı sa‘dî. (The collected works of sa'di) (Ed. M. A. Furûġî) İntişârât-i Hermes. (Hermes Bookstore).
21. Roozaneh, (2025, 31 Temmuz). Eş’âr-i ‘İrfânî-yi Sa‘dî, (Mystical Poems of Sa'di) link.
22. Sa‘dî-yi Şirazî. (2022). Sa‘dî-yi Şirazî Divanı. (The Divan of Sa'di Shirazi,) (Trans. N. Yıldırım) Dergâh Yayınları. (Dergâh Publications).
23. Seccâdî, S. C. (1370hş.). Ferheng-i iṣṭilâḥât ve ta‘bîrât-i ‘irfânî. (Dictionary of mystical terms and expressions). İntişârât-i Tahûrî. (Tahurî Bookstore).
24. Setare, (2025, July 31). Gozîde-i zîbâterîn eş’âr-i sa‘dî [Selection of the Most Beautiful Poems of Sa'di], link.
25. Sığrı, Ü. (2021). Nitel araştırma yöntemleri. (Qualitative research methods). BETA.
26. Tarlan, A. N. (2014). Fuzûlî dîvânı şerhi. (Commentary on Fuzuli's divan). Akçağ Publications.
27. Talab, (2025, July 31). Şi‘irhâ-yi zîbâ-yi sa‘dî-i şîrâzî. (Beautiful poems of sa'di shirazi). https://www.talab.org/art/poetry/masnavi-of-saadi-shirazi.html
28. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. (Dictionary of sufi terms). Kabalcı Publishing.
29. Yıldırım, N. (2008). Fars mitolojisi sözlüğü. (Dictionary of Persian mythology). Kabalcı.