From Kura-Araxes to Trialeti: Historical Continuity, Social Transformation, and the Material Expressions of Elite Ideology in the South Caucasus (4th–2nd Millennia BCE)

Öz

This study examines the relationship between the Kura-Aras and the Trialeti cultures, both of which played significant roles in the ancient South Caucasus. The ceramic typology, architectural arrangements, economic activities, burial practices, and metalworking associated with the Kura-Aras Culture have been evaluated alongside the material culture data of the Trialeti Culture. The data have been examined taking into account technical and formal characteristics, and the relationships between these elements and social structure, ideological understanding, and ritual practices have been considered. The archaeological data show that the Kura-Aras Culture was influential across a wide geographical area for an extended period. This situation paved the way for the emergence of common material culture elements in different regions. In the Trialeti culture, cultural accumulation continued, although noticeable changes occurred in some areas. In particular, the diversification observed in burial practices and metal finds points to a differentiation in the social structure. These data indicate that the relationship between the Kura-Aras and Trialeti cultures encompasses elements of both continuity and transformation. Furthermore, the South Caucasus was not merely a local cultural area during this process, but rather a region connected to the Near East and Eurasia.

Anahtar Kelimeler

• Kura-Araxes Culture
• Trialeti Culture
• historical continuity
• social transformation

Kura-Aras’tan Trialeti’ye: Güney Kafkasya’da Tarihsel Süreklilik, Toplumsal Dönüşüm ve Elit İdeolojisinin Maddi İzdüşümleri(MÖ IV–II. Binyıllar)

Öz

Bu çalışmada Güney Kafkasya eskiçağında önemli bir yere sahip olan Kura-Aras Kültürü ile Trialeti Kültürü arasındaki ilişki ele alınmaktadır. Kura-Aras Kültürü’ne ait seramik tipolojisi, mimari düzenlemeler, ekonomik etkinlikler, gömü uygulamaları ve metal işçiliği ile Trialeti Kültürü’ne ait maddi kültür verileri birlikte değerlendirilmiştir. Söz konusu veriler, teknik ve biçimsel özellikleri dikkate alınarak incelenmiş; aynı zamanda bu unsurların toplumsal yapı, ideolojik anlayış ve ritüel uygulamalarla olan ilişkileri göz önünde bulundurulmuştur. Elde edilen arkeolojik veriler, Kura-Aras Kültürü’nün geniş bir coğrafyada uzun süre etkili olduğunu göstermektedir. Bu durum, farklı bölgelerde ortak maddi kültür unsurlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Trialeti Kültürü’nde ise bu kültürel birikimin devam ettiği, ancak bazı alanlarda belirgin değişimlerin görüldüğü anlaşılmaktadır. Özellikle gömü uygulamaları ve metal buluntularda gözlenen çeşitlenme, toplumsal yapıdaki farklılaşmaya işaret etmektedir. Bu veriler doğrultusunda Kura-Aras ve Trialeti kültürleri arasındaki ilişkinin, hem süreklilik hem de dönüşüm unsurlarını birlikte barındırdığı görülmektedir. Ayrıca Güney Kafkasya’nın bu süreçte yalnızca yerel bir kültürel alan olmadığı, Yakındoğu ve Avrasya ile ilişkili bir bölge olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kura-Aras Kültürü
• Trialeti Kültürü
• tarihsel süreklilik
• toplumsal dönüşüm

Kaynakça

1. Altunkaynak, G., Işıklı, M., & Erkmen, M. (2018). In the light of new evidence from the Erzurum Plain: An overview of Kura-Araxes funerary practices in Eastern Anatolia. Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 2018 Özel Sayı, 73–92.
2. Apakidze, A. M. (1967). Razvitie arkheologicheskoy nauki v Sovetskoy Gruzii. Sovetskaya Arkheologiya,(4),5–25. Bakhshaliev, V., Ristvet, L., & Ashurov, S. (2009). K khronologii Kuro-Arakskikh pamyatnikov (po raskopkam Kyultepe II i Makhta I v 2006 godu). In Azerbaydzhan – strana, svyazyvayushchaya Vostok i Zapad. Obmen znaniyami i tekhnologiyami v period “pervoy globalizatsii” VII–IV tys. do n.e. (pp. 85–87). Baku.
3. Bayburtyan, E. (1939). Kul'tovyy ochag iz raskopok v 1936-1937 gg. Vestnik Drevney Istorii (VDI), 4, 255–259. Burney, C. A.(1958)“Eastern Anatolia in the Chalcolithic and Early Bronze”, Anatolian Studies, VII , 157-209.
4. Djaparidze, O. M. (1994). Trialetskaya kultura. In K. Kh. Kushnareva & V. I. Markovin (Eds.), Epokha bronzy Kavkaza i Sredney Azii. Rannyaya i srednyaya bronza Kavkaza (pp. 75–92). Moskva: Nauka.
5. Eskandarzadeh, M. (2018). Yeni veriler ışığında Kuzeybatı İran’da Kura-Aras kültürel süreci ve Doğu Anadolu Bölgesi ile ilişkiler (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
6. Frangipane, M. (2011). Arslantepe - Malatya: A Prehistoric and Early Historic Center in the Eastern Anatolia (Chapter 45), The Oxford Handbook of Ancient Anatolia, 10,000 – 323 B.C.E., Ed. by Steadman S. R. and Macmahon G., Oxford -New York, 968 - 992.
7. Gadzhiev, M. G. (1991). Rannezemledel’cheskaya kul’tura Severo-Vostochnogo Kavkaza (epokha eneolita i ranney bronzy). Moskva: Nauka.
8. Iessen A.A. (1963). Kavkaz i Drevniy Vostok v IV—III tysyacheletiyakh do n.e. KSIA. Vyp. 93. 3-14.

9. Inanishvili, G. (2014). Some aspects of nonferrous metalworking in the Caucasus–Near East (III–II millennium B.C.). In Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 233–244). Tiflis.
10. Işıklı, M. (2011). Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürü, Çok Bileşenli Gelişkin Bir Kültürün Analizi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
11. Işıklı, M., & Ergürer, H.(2017).“Erken Tunç Çağı Doğu Anadolu Bölgesi Kura-Aras Kültürü’nde mekân ve mekân kullanımına dair gözlemler”. in: Anadolu, Arkeoloji, Zaman ve Mekân(Dumlupınar Üniversitesi V. Arkeoloji Sempozyumu, Kütahya 10-12 Ekim 2016),(Ed. G. Çoşkun),Ankara 2017, 43-64.
12. Işıklı, M., & Köse, S. (2018). A short History of the Researches on the East Anatolian Kura-Aras Culture: Two Key Settlements Two Leading Figures. I. International Arslantepe Archaeology Symposium (pp. 191-202). Malatya.
13. Işıklı, M., & Öztürk, G. (2019). Doğu Anadolu Kura-Aras seramiği üzerine. Seramik Araştırmaları Dergisi,(1),13–29.
14. Kavtaradze G.L. (1987). Nekotorye voprosy khronologii Gruzii epokhi eneolita - ranney bronzy. In Kavkaz v sisteme paleometallicheskikh kul'tur Evrazii. (pp. 10-16) Tiflis.
15. Kavtaradze, G. (1983). K khronologii epokhi eneolita i bronzy Gruzii. Tiflis: Akademiya Nauk Gruzinskoy SSR.
16. Kohl, P. L. (2007). The making of Bronze Age Eurasia. Cambridge: Cambridge University Press.
17. Koşay, H. Z.(1961).Pulur Kazısı 1960. Türk Arkeoloji Dergisi, 16, 25-28.
18. Koşay, H. Z., & Turfan, K.(1959).Erzurum-Karaz kazısı raporu. Belleten, 23(91),349–413.
19. Koşay, H. Z., & Vary, H. (1964). Güzelova (Turfanç) Erzurum kazısı, 1961. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 46.
20. Kotovich, V. G. (1977). Nekotorye voprosy drevney metallurgii medi v svyazi s problemoy zarozhdeniya zheleznoy metallurgii na Kavkaze. Sovetskaya Arkheologiya,(3),69–78.
21. Kuftin, B. A. (1941). Arkheologicheskie raskopki v Trialeti I. Tiflis: AN GruzSSR.
22. Kushnareva, K. Kh. (1994). Pamyatniki trialetskoy kul’tury na territorii Yuzhnogo Zakavkaz’ya. In K. Kh. Kushnareva & V. I. Markovin (Eds.), Epokha bronzy Kavkaza i Sredney Azii. Rannyaya i srednyaya bronza Kavkaza (pp. 93–105). Moskva: Nauka.
23. Kushnareva, K. Kh. (1997a). Rannie kompleksnye obshchestva Yuzhnogo Kavkaza. In Drevnie obshchestva Kavkaza v epokhu paleometalla (pp. 11–43). Sankt-Peterburg: Akademiya Nauk.
24. Kushnareva, K. Kh. (1997b). The Southern Caucasus in prehistory: Stages of cultural and socioeconomic development from the eighth to the second millennium B.C. (H. N. Michael, Trans.). Ephrata, PA: Science Press.
25. Kushnareva, K. Kh., & Chubinishvili, T. (1970). Drevnie kultury Yuzhnogo Kavkaza. Leningrad: Izdatel’stvo Nauka.
26. Lordkipanidze, O. D. (1977). Arkheologiya Gruzii: Noveyshie otkrytiya, problemy, perspektivy. Sovetskaya Arkheologiya,(3),5–23.
27. Makharadze, Z. (2014). The end of the Early Bronze Age in Georgia. In Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 226–232). Tiflis.
28. Mirtskhulava, G. (2010). Iz istorii kul’ta plodorodiya drevney Gruzii. Arkheologiya Kavkaza,(2–3),136–158.
29. Munchaev, R. M. (1975). Kavkaz na zare bronzovogo veka. Moskva: Akademiya Nauk.
30. Munchaev, R. M. (1994). Kuro-arakskaya kul’tura. In K. Kh. Kushnareva & V. I. Markovin (Eds.), Epokha bronzy Kavkaza i Sredney Azii. Rannyaya i srednyaya bronza Kavkaza (pp. 8–57). Moskva: Nauka.
31. Musaev, D. (2009). Severo-Vostochnyy Azerbaydzhan v epokhu ranney bronzy. In Azerbaydzhan – strana, svyazyvayushchaya vostok i zapad. Obmen znaniyami i tekhnologiyami v period “pervoy globalizatsii” VII–IV tys. do n.e. (pp. 77–79). Baku.
32. Narimanishvili, D. (2014a). Middle Bronze Age metal vessels from South Caucasus. In Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 286–299). Tiflis.
33. Narimanishvili, D. (2014b). Some problems of the toreutics of Trialeti Kulture. In Ethnology and Archaeology of Armenia and Neighboring Countries (pp. 234–241). Yerevan.
34. Narimanishvili, G. (2002). Novye arkheologicheskie otkrytiya v Trialeti. Istoriko-Filologicheskiy Zhurnal, 3(161),197–205.
35. Narimanishvili, G., Shanshashvili, N., & Narimanishvili, G. (2019). Kurgans of Trialeti: The roads to eternity. In L. Laneri, G. Palumbi, & S. Müller Celka (Eds.), Constructing Kurgans: Burial mounds and funerary customs in the Caucasus and Eastern Anatolia during the Bronze and Iron Age (pp. 82–90). Roma: Arbor Sapientiae Editore.
36. Nikolaeva, N. A. (2007). Indoarii na Severnom Kavkaze (III tys.). Vestnik Moskovskogo Gosudarstvennogo Oblastnogo Universiteta, Seriya Istoriya i Politicheskie Nauki,(1),3–26.
37. Nikolaeva, N. A. (2011). Etno-kul’turnye protsessy na Severnom Kavkaze v III–II tys. do n.e. v kontekste drevney istorii Evropy i Blizhnego Vostoka. Moskva: Izdatel’stvo Moskovskogo Gosudarstvennogo Oblastnogo Universiteta.
38. Palumbi, G. (2008). The red and black: Social and cultural interaction between the Upper Euphrates and the Southern Caucasus communities in the fourth and third millennium BC. Roma: Grafica Cristal.
39. Parlıtı, U. (2020). The analysis of the burial customs of Eastern Anatolia region and Georgia in Kura-Araxes period. In Tarih Boyunca Anadolu – Gürcistan İlişkileri Sempozyumu (pp. 625–650). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
40. Parlıtı, U., & Akbaş, N. (2025). Transkafkasya’nın MÖ 2. binyıl başlarına tarihlenen Trialeti kurgan mezar kültürü ve Anadolu’ya yansımaları. R. Akarsu, A. C. Has, & K. Yazar (Ed.), Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü 50. yıl anı kitabı içinde (ss. 307–323). Atatürk Üniversitesi Yayınevi.
41. Parlıtı, U., & Caner, E. (2021). Arkeolojik yerleşimlerin yer seçiminde coğrafyanın ve iklimin etkisi: Yukarı Fırat-Malatya Havzası’ndaki Kura-Aras yerleşim örnekleri. Aras Türkiye Eski Yakın Doğu Araştırmaları Dergisi,(3),29-53.
42. Phakadze, G. G. (2010). Kolkhiyskaya rannebronzovaya kul’tura. Arkheologiya Kavkaza,(2–3),74–86.
43. Piotrovskii, B. B. (1964). The Aeneolithic culture of Transcaucasia in the third millennium B.C. In International Congress of Prehistoric and Protohistoric Sciences (pp. 360–366). Moscow.
44. Piotrovskiy, B. B. (1949). Arkheologiya Zakavkaz’ya (s drevneyshikh vremen do I tysyacheletiya do n.e.): Kurs lektsiy. Leningrad: Izdatel’stvo Leningradskogo Gosudarstvennogo Ordena Lenina Universiteta.
45. Puturidze, M. (2014). For the assign of Middle Bronze Age phases and upper chronological limit of the Trialeti Culture. In Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 278–285). Tiflis.
46. Rubinson, K. S. (1977). The chronology of the Middle Bronze Age kurgans at Trialeti. In L. D. Levine & T. C. Young (Eds.), Mountains and lowlands: Essays in the archaeology of Greater Mesopotamia (pp. 235–249). Malibu.
47. Sagona, A. (1984). The Caucasian region in the Early Bronze Age (Parts 1-3). BAR International Series 214. British Archaeological Reports.
48. Sagona, A. (2018). The archaeology of the Caucasus: from earliest settlements to the Iron Age. New York: Cambridge University Press.
49. Sagona, A., & Sagona, C. (2000). Excavations at Sos Höyük, 1998-2000: Fifth preliminary report. Ancient Near Eastern Studies, 37, 56–127.
50. Sagona, A., Erkmen, M., Sagona, C., &Thomas, I. (1996). Excavations at Sos Höyük, 1995: Second preliminary report. Anatolian Studies, 46, 27–52.
51. Shanshashvili, N., & Narimanishvili, G. (2014). Environment and dwelling in the Early and Middle Bronze Ages South Caucasus. In Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 245–264). Tiflis.
52. Shanshashvili, N., & Narimanishvili, G. (2019). Everyday life in Trialeti (South Caucasus) in the middle and the second half of the 2nd millennium BC. P. S. Avetisyan, R. Dan, & Y. H. Grekyan (Ed.), Over the mountains and far away: Studies in Near Eastern history and archaeology presented to Mirjo Salvini on the occasion of his 80th birthday içinde (ss. 476–500). Archaeopress Publishing Ltd.
53. Sheret, A. (1997). Troya, Maykop, Altyn-Depe: Urbanizm rannego bronzovogo veka i ego periferii. In Drevnie obshchestva Kavkaza v epokhu paleometalla (pp. 50–59). Sankt-Peterburg: Akademiya Nauk.
54. Yalçın, G., & Zabanband, N. (2023). Yeni arkeolojik verilerin ışığında Kuzey Batı İran prehistoryası’nın kısa bir değerlendirmesi. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi,(58),118–143.