TÜRKİYE YÜZYILI MAARİF MODELİ KAPSAMINDA HAZIRLANAN 5. SINIF FEN BİLİMLERİ DERS KİTABINDAKİ ETKİNLİKLERİN BİLİMSEL SÜREÇ BECERİLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

Öz

Bu araştırmada, “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli” kapsamında 2024-2025 eğitim-öğretim yılında okutulmak üzere hazırlanan 5. sınıf fen bilimleri ders kitabında yer alan ders işleme süreci etkinlikleri, bilimsel süreç becerileri açısından incelenmiştir. Araştırmada nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak Ağgül Yalçın (2011) tarafından geliştirilen bilimsel süreç becerileri rubriği kullanılmış, süreç etkinlikleri içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda süreç etkinliklerinin en çok gözlem yapma, çıkarım yapma ve iletişim becerilerini desteklediği; hipotez kurma, deney tasarlama, deney yapma, değişken kurma ve kontrol etme gibi üst düzey becerileri ise sınırlı düzeyde içerdiği belirlenmiştir. Ünite temelli bulgularda, “Kuvveti Tanıyalım” ve “Canlıların Dünyasına Yolculuk” ünitelerinde süreç etkinliklerinin daha fazla ve çeşitli bilimsel süreç becerileriyle yapılandırıldığı; “Sürdürülebilir Yaşam ve Geri Dönüşüm” ve “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitelerinde ise daha sınırlı düzeyde temsil edildiği görülmüştür. Bu durumun, ünite içeriklerinin doğrudan gözleme, modellemeye veya deneysel sürece uygunluk düzeyiyle bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Araştırma sonuçları, 5. sınıf fen bilimleri ders kitabında daha çeşitli becerileri kazandırmak amacıyla süreç etkinliklerinin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
• bilimsel süreç becerileri
• fen bilimleri ders kitabı

AN ANALYSIS OF THE ACTIVITIES IN THE 5TH GRADE SCIENCE TEXTBOOK PREPARED WITHIN THE SCOPE OF THE TÜRKİYE YÜZYILI MAARİF MODEL IN TERMS OF SCIENTIFIC PROCESS SKILLS

Öz

In this study, the lesson teaching process activities in the 5th grade Science textbook prepared to be taught in the 2024-2025 academic year within the scope of the Türkiye Century Maarif Model were examined in terms of scientific process skills. Document analysis method, one of the qualitative research designs, was used in the study. The scientific process skills rubric developed by Ağgül Yalçın (2011) was used as a data collection tool and the process activities were evaluated by content analysis method. As a result of the study, it was determined that the process activities mostly supported the skills of observation, inference and communication, while the higher-level skills such as hypothesizing, designing and conducting experiments, and determining and controlling variables were included to a limited extent. In the unit-based findings, it was observed that process activities were structured with more and various scientific process skills in “Let's Get to Know the Force” and “Journey into the World of Living Things” units, while they were represented at a more limited level in “Sustainable Living and Recycling” and “Electricity in Our Lives” units. This is thought to be related to the level of appropriateness of the unit contents to direct observation, modelling or experimental process. The research results reveal that process activities should be developed in the 5th grade science textbook in order to foster a wider range of skills.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Century Maarif Model
• science process skills
• science textbook

Kaynakça

1. Ağgül Yalçın, F. (2011). İlköğretim 8. sınıf fen ve teknoloji öğretmen kılavuzu “Maddenin yapısı ve özellikleri” ünitesinin bilimsel süreç becerileri açısından değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 10(1), 378–388. http://ilkogretim-online.org.tr
2. Akinbobola, A. O., & Afolabi, F. (2010). Analysis of science process skills in West African senior secondary school certificate physics practical examinations in Nigeria. American-Eurasian Journal of Scientific Research, 5(4), 234–240.
3. Aksoy, G. (2005). Fen eğitiminde yaratıcı düşünme temelli bilimsel yöntem sürecinin öğrenme ürünlerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]
4. Aktamış, H., & Ergin, Ö. (2007). Bilimsel süreç becerileri ile bilimsel yaratıcılık arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33, 11–23.
5. Anagün, Ş. S. (2015). İlköğretim beşinci sınıf öğrencilerinde yapılandırmacı öğrenme yoluyla fen okuryazarlığının geliştirilmesi: Bir eylem araştırması [Yayımlanmamış doktora tezi, Anadolu Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü].
6. Ash, D., & Kluger-Bell, B. (1999). Identifying inquiry in the K–5 classroom. In Foundations: A monograph for professionals in science, mathematics, and technology education (pp. 207–216). Exploratorium Institute for Inquiry.
7. Aziz, S. M., & Zain, A. N. M. (2010). The inclusion of science process skills in Yemeni secondary school physics textbooks. European Journal of Physics Education, 1, 44–50.
8. Bayır, E., & Kahveci, S. (2022). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 11(1), 253–262.

9. Beaty, R. E., Kaufman, S. B., Benedek, M., Jung, R. E., Kenett, Y. N., Jauk, E., Neubauer, A. C., & Silvia, P. J. (2016). Personality and complex brain networks: The role of openness to experience in default network efficiency. Human Brain Mapping, 37(2), 773–779. https://doi.org/10.1002/hbm.23065
10. Burke, S. (1996). Teacher preferences for teaching problem solving and science process skills (UMI No. 1382836) [Master’s thesis, Texas Woman’s University]. ProQuest Dissertations Publishing.
11. Bybee, R. W. (2010). Advancing STEM education: A 2020 vision. Technology and Engineering Teacher, 70(1), 30–35.
12. Campos, C. J. (2004). Content analysis: A qualitative data analysis tool in health care. Revista Brasileira de Enfermagem, 57(5), 611–614. https://doi.org/10.1590/s0034-71672004000500019
13. Chabalengula, V. M., Mumba, F., & Mbewe, S. (2012). How pre-service teachers understand and perform science process skills. Eurasia Journal of Mathematics, Science & Technology Education, 8(3), 167–176.
14. Dikmenli, M. (2015). A study on analogies used in new ninth grade biology textbook. Asia-Pacific Forum on Science Learning and Teaching, 16(1), 1–20.
15. Doğan, O. K. (2021). Methodological? Or dialectical?: Reflections of scientific inquiry in biology textbooks. International Journal of Science and Mathematics Education, 19(8), 1563–1585. https://doi.org/10.1007/s10763-020-10120-7
16. Dökme, İ. (2005). İlköğretim 6. sınıf fen bilgisi ders kitabının bilimsel süreç becerileri yönünden değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 4(1), 7. http://ilkogretim-online.org.tr/vol4say1/v04s01m2.pdf
17. Dunbar, N. E., Brooks, C. F., & Kubicka-Miller, T. (2006). Oral communication skills in higher education: Using performance-based evaluation rubrics to assess communication skills. Innovative Higher Education, 31(2), 115–127.
18. Duran, M. (2008). Fen öğretiminde bilimsel süreç becerilerine dayalı öğrenme yaklaşımının öğrencilerin bilime karşı tutumlarına etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Muğla Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
19. Durmaz, C., & Mutlu, S. (2012). 7. sınıf öğrencilerinin bilimsel süreç becerilerini geliştirmeye yönelik bir çalışma örneği. Necatibey Faculty of Education Electronic Journal of Science and Mathematics Education, 6(1), 124–150.
20. Ecevit, T., Alagöz, S., Özkurt, N., & Karataş Köylü, Ü. (2022). İlkokul 3. ve 4. sınıf fen bilimleri ders kitaplarındaki etkinliklerin bilimsel süreç, yaşam ve mühendislik tasarım becerilerini kazandırması açısından incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 12(2), 743–758. https://doi.org/10.24315/tred.934470
21. Ekici, M., & Erdem, M. (2020). Developing science process skills through mobile scientific inquiry. Thinking Skills and Creativity, 36, 100658.
22. Germann, P. J., & Aram, R. J. (1996). Student performances on the science processes of recording data, analyzing data, drawing conclusions, and providing evidence. Journal of Research in Science Teaching, 33(7), 773–798.
23. Harlen, W. (1999). Purposes and procedures for assessing science process skills. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 6(1), 129–144. https://doi.org/10.1080/09695949993044
24. Karahan, Z. (2006). Fen ve teknoloji dersinde bilimsel süreç becerilerine dayalı öğrenme yaklaşımının öğrenme ürünlerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi].
25. Karataş Öztürk, S. (2022). Altıncı sınıf fen bilimleri ders kitabı öğrenme etkinliklerinin özgün sorgulama özellikleri ve öğrencilerin bilimin doğası düzeylerinin incelenmesi [Doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü].
26. Koçoğlu, A., & Tanrıseven, I. (2020). İlkokul öğrencilerinin temel bilimsel süreç becerilerinin belirlenmesi: Bir karma yöntem araştırması. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(31), 3985–4011. https://doi.org/10.26466/opus.689746
27. Morgil, İ., Güngör, S. H., & Seçken, N. (2009). Investigating the effects of project-oriented chemistry experiments on some affective and cognitive field components. Journal of Turkish Physics Education, 6, 108–114.
28. Morris, B. J., Masnick, A. M., Baker, K., & Junglen, A. (2015). An analysis of data activities and instructional supports in middle school science textbooks. International Journal of Science Education, 37(16), 2708–2720. https://doi.org/10.1080/09500693.2015.1101655
29. Moskal, B. M., & Leydens, J. A. (2000). Scoring rubric development: Validity and reliability. Practical Assessment, Research & Evaluation, 7(10).
30. Maughan, E. D. (2009). Validity and reliability: What do these terms mean? NASN School Nurse, 24(3), 119–120. https://doi.org/10.1177/1942602X09333895
31. National Research Council. (1996). National science education standards. National Academy Press. https://nap.nationalacademies.org/read/4962/chapter/1
32. Noble, H., & Smith, J. (2015). Issues of validity and reliability in qualitative research. Evidence-Based Nursing, 18(2), 34–35. https://doi.org/10.1136/eb-2015-102054
33. OECD. (2013). PISA 2012 assessment and analytical framework: Mathematics, reading, science, problem solving and financial literacy. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264190511-en
34. Osborne, J., & Dillon, J. (2008). Science education in Europe: Critical reflections (A report to the Nuffield Foundation).
35. Özdemir, G., & Yanık, H. B. (2017). Beşinci sınıf fen bilimleri ders kitabında yer alan etkinliklerin veriler açısından incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 18, 203–221.
36. Öztürk, A., & Ural Keleş, P. (2023). İlkokul 3. sınıf fen bilimleri ders kitabındaki etkinliklerin bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 243–268.
37. Padilla, M. J. (1990). The science process skills. National Association for Research in Science Teaching.
38. Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. New York: International Universities Press.
39. Rincker, S. J. (2002). Developing core French rubrics to evaluate student progress and performance: An action research study [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. University of Regina.
40. Reid, N., & Shah, I. (2007). University chemistry: The role of laboratory work. Chemistry Education Research and Practice, 8, 172–185. https://doi.org/10.1039/B5RP90026C
41. Saban, Y., Aydoğdu, B., & Elmas, R. (2019). Achievement and gender effects on 5th grader’s acquisition of science process skills in a socioeconomically disadvantaged neighborhood. Journal of Baltic Science Education, 18(4), 607–619. https://doi.org/10.33225/jbse/19.18.607
42. Solé-Llussà, A., Aguilar, D., & Ibáñez, M. (2022). Video-worked examples to support the development of elementary students’ science process skills: A case study in an inquiry activity on electrical circuits. Research in Science & Technological Education, 40(2), 251–271.
43. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (n.d.). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Retrieved September 30, 2025, from https://tymm.meb.gov.tr/
44. Uyanık Balat, G., & Arslan Çiftçi, H. (2019). Erken çocukluk döneminde fen eğitimi ve önemi. In B. Akman, G. Uyanık Balat, & T. Güler (Eds.), Okul öncesi dönemde fen eğitimi (pp. 1–19). Pegem Akademi.
45. Wach, E. (2013). Learning about qualitative document analysis. Institute of Development Studies.
46. Waldrip, B., Prain, V., & Carolan, J. (2010). Using multi-modal representations to improve learning in junior secondary science. Research in Science Education, 40(1), 65–80. https://doi.org/10.1007/s11165-009-9157-6
47. Yalçınkaya Önder, E., Zorluoğlu, S. L., Timur, B., & Timur, S. (2022). Investigation of science textbooks in terms of science process skills. International Journal of Contemporary Educational Research, 9(2), 432–449.
48. Yıldız Feyzioğlu, E., & Tatar, N. (2012). Fen ve teknoloji ders kitaplarındaki etkinliklerin bilimsel süreç becerilerine ve yapısal özelliklerine göre incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 37, 108–125.
49. Zeidan, A. H., & Jayosi, M. R. (2015). Science process skills and attitudes toward science among Palestinian secondary school students. World Journal of Education, 5(1), 13–24. http://www.sciedu.ca/wje
50. Zeitoun, S., & Hajo, Z. (2015). Investigating the science process skills in cycle 3 national science textbooks in Lebanon. American Journal of Educational Research, 3(3), 268–275. https://doi.org/10.12691/education-3-3-3