İnsanın Farkındalığını ve Kavrayışını Artırmada Kur’ân'ı Tefekkür Etmenin ve Anlamanın Önemi

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 648 - 673, 18.12.2025

Muhammed Sakan

https://doi.org/10.52115/apjir.1784568

Öz

Kur’ân, hikmetler, ibret içeren kıssalar, birtakım bilimsel işaretler ve kozmik yasalar içeren ilahi bir hidayet kitabıdır. Bütün bunlar, zihnini açmak ve algı melekelerini derinleştirmek isteyen okuyucuya büyük tefekkür ufukları açar. Bu araştırma tedebbür kavramını ve tedebbürün dilsel ve terimsel açıdan tanımını ele almakta ve tedebbürün önemine ve insan anlayışını ve farkındalığını artırma konusundaki yansımasına değinmiştir.
Araştırmada ayrıca Kur’ân ayetlerinin derinliğine ilişkin okuyucunun bakışı ve analizi ile tedebbür esnasında okuyucunun neler hissettiği hususunda tedebbürün temel unsurları da ele alınmış ve tedebbürün amaç ve maksatları ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Böylece tefekkürün zihinsel yetenekleri geliştirdiği ve nefsi arındırmaya yardımcı olduğu, aynı şekilde tedebbürün kalpte ve uzuvlarda huşuyu meydana getirdiği ifade edilmiştir. Tedebbür, tedebbür edenin birçok kozmik kanunu anlamasını sağlamaktadır. Tedebbür aynı zamanda kişinin takvasını da kuvvetlendirmekte, bu da onu dini emirlere uymaya ve yasaklardan kaçınmaya, ayrıca dersler ve hükümler çıkarmaya yöneltmektedir. Dolayısıyla araştırmada Kur’ân-ı Kerim'i tedebbür etmenin müslüman kişi üzerindeki etkisi; imanî, psikolojik, davranışsal ve ekonomik yönlerden ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kur’ân’ı tefekkür etmek , farkındalığı geliştirilmek , anlayışı artırmak , nefsi arındırmak , ayetlerin ötesine bakmak

The Importance of Contemplating and Understanding the Qur’an for Increasing Qur’an Comprehension

Öz

The Qur’an is a book of divine guidance full of wisdom and stories that contain lessons, some scientific signs, and cosmic laws. This opens great contemplation horizons for the reader who wants to open his mind and deepen his perception.
This article deals with the concept of contemplation and its definition, linguistically and technically. The article refers to the importance of contemplation and its reflection on the question of increasing human understanding and awareness. It also deals with the pillars of contemplation with regard to the reader’s view and his analysis of the depth of the verses of the Qur’an and what the reader feels during his contemplation.
Furthermore, the article details the goals of contemplation, as contemplation develops mental abilities and helps in purifying the soul. Contemplation generates humility in the heart and limbs and enables the contemplative reader to understand many cosmic laws. Contemplation also strengthens piety in a person, which makes him comply with the religious orders, avoid prohibitions, extract lessons, and derive practical rulings from the texts.
Finally, the article addresses the impact of contemplating the Holy Qur’an on the Muslim person through various aspects, including the faith-related, psychological, behavioural, and economic aspects.

Anahtar Kelimeler

Contemplating the Qur’an , developing awareness , increasing understanding , purifying the soul , looking beyond the verses

أهمية تدبرِ القرآن وفهمِهِ في زيادة الإدراك والفهم عند الإنسان

Öz

إن القرآن هو كتاب هداية رباني ممتلئ بالحِكَم والقصص المتضمنة للعِبَر، وبعض الإشارات العلمية والسنن الكونية، كل هذا مما يفتح آفاقًا كبيرة للتدبر عند القارئ لمن أراد أن يفتح ذهنه ويعمق آفاق مداركه.
يتناول هذا البحث مفهوم التدبُّر وتعريفه من جهة اللغة والاصطلاح، وقد تطرق البحث إلى أهمية التدبُّر وانعكاسه على مسألة زيادة الفهم والإدراك عند الإنسان، وتناول كذلك أركان التدبُّر فيما يخص نظرة القارئ وتحليلاته في عمق آيات القرآن وماذا يستشعر القارئ أثناء تدبره، كما فصَّل البحث الكلام في مقاصد التدبُّر وغاياته حيث ينمي التدبُّر القدرات العقلية، ويساعد في تزكية النفس كما يولّد التدبُّر خشوع القلب والجوارح، ويُمَكّنُ التدبُّر القارئ المتدبِّر من فهم كثير من السنن الكونية، وكذلك يقوي التدبُّر التقوى لدى الإنسان مما يجعله يمتثل للأوامر الشرعية، ويجتنب النواهي، ويستخرج العبر ويستنبط الأحكام العملية من النصوص.
ثم تناول البحث أثر تدبُّر القرآن الكريم على الإنسان المسلم من خلال جوانبه مختلفة كالجانب الإيماني النفسي والسلوكي والاقتصادي.

Anahtar Kelimeler

تدبرِ القرآن , تطوير الإدراك , زيادة الفهم , تزكية النفس , النظر إلى ما وراء الآيات

Kaynakça

• el-Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh. el-Furûḳu’l-Luġaviyye, thk. M. İbrahim Selim, Kâhire: Dâru’l-ʿİlm ve’s̱- S̱akafe, tsz.
• el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib. el-Muḥarrerü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz, thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1422.
• el-Fâsî, Muhammed Allâl. Makâsidu’ş-Şeriʿati’l-İslâmiyye, Fas-Kazablanka: Matbaatu’n-Necâh el-Cedid, 1991.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Beyrut: Dâr el-Maʿrife, tzs.
• el-Hâzin, Alâüddîn Alî b. Muhammed. Lübâbü’t-Teʾvîl fî Meʿâni’t-Tenzîl, Beyrut: Dâru’l-Fikir, 1415.
• İbn Atıyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib. el-Muḥarrerü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz, thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1422.
• İbn Fâris, Ahmed b. Fâris. Mu‘Cemü Mekāyîsi’l-Luga, thk. M. Abdüsselam Harun, Dâru’l Fikir, 1979.
• İbn Hanbel, Ahmed b. Muhammed. el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût, Adil Mürşid ve diğerleri, Beyrut:Müessesetü’r-Risâle, 1. Baskı, 1421/2001.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. el-Fevâʾid, Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-İlmiyye, 2. Baskı, 1973.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. Miftâḥu Dâri’s-Saʿâde, Dâru'l-Kutubi'l-İlmiyye, Beyrut, tsz.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. İʿlâmü’l-Muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-ʿÂlemîn, thk. Muhammed Abdüsselâm İbrâhim, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1991.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. Ḥâdi’l-Ervâḥ, Kâhire, Matbaʿatu’l-Medenî, tzs.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. Medâricü’s-Sâlikîn, thk. M. el-Mu‘tasım-Billâh el-Bağdâdî, Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-ʿArabî, 3. Baskı, 1996.
• İbn Kesîr, İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿAẓîm, thk. Sâmî Selâma, Riyad: Dâr Taybe, 2. Baskı, 1999.
• İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. es-Sünen, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī, Kâhire: Dâru İhyai’l-Kutubi’l - ʿArabiyye, tsz.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab, Beyrut: Dâr Sâdır, 1414.
• el-Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-Aḥkâmi’l-Ḳurʾân, thk. Ahmed el-Berdunî ve İbrâhim Itfeyyış, Kâhire: Dâru İhyai’l-Kutubi’l-Mısrıyya, 2. Baskı, 1964/1384.
• Müslim, Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī, Beyrut: Dâru İhyai't-Turâsi'l- ʿArabi, tsz.
• er-Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-Ġayb, Beyrut: Dâru İhyai't-Turâsi'l-ʿArabi, 3. Baskı, 1420.
• es-Sa‘dî, Abdurrahman b. Nâsır. Teysiru’l-Kerîmi’r-Rahmân fi Tefsiri Kelami’l-Mennân, thk. Abdurrahman b. Muallâel-Lüveyḥiḳ, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Baskı, 1420/2000.
• İbn Mansûr, Saîd. et-Tefsiru min Süneni Saîd b. Mansûr, thk. Sa‘d b. Abdullah Âl-Hamîd, Riyad: Dâr eṣ-Ṣumey‘iî, 1. Baskı, 1997.
• es-Süneydî, Selman b. Ömer. Tedebbür’l-Kur’ân, Riyad: Ferhresetu Metkebeti’l-Melik Fehd el-Vataniyye, Mecelletü’l-Beyân. 2002.
• eş-Şinkītî, Muhammed el-Emîn. Eḍvâʾü’l-Beyân fî Îżâḥi’l-Ḳurʾân bi’l-Ḳurʾân, Beyrut: Dâru’l-Fikir, 1995.
• Tüveycirî, Abdullatif. Tedebbürü’l-Kur’âni’l-Kerim, Riyad: Daru’l-Menhec, 1. Baskı, 1436.
• ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-Arûs, Tahkikciden bir grup, tsz.
• ez-Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf, çev. Abdulaziz Hatip, ed. Murat Sülün, İstanbul: Mega Basım Yayın, 1. Baskı, 2017.