MÜNTEHE’L-VUSÛL VE’L-EMEL’İN İBNÜ’L-HÂCİB’E NİSBETİ ETRAFINDAKİ TARTIŞMALARIN ANALİZİ

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 32 - 53 , 30.04.2026

Murat Gelegen , Sezai Bekdemir

https://doi.org/10.52115/apjir.1825437

https://izlik.org/JA58MU44GZ

Öz

Bu çalışma, Hicrî 6. yüzyılın ikinci yarısı ile 7. yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan önemli usûl âlimlerinden İbnü’l-Hâcib (ö. 646 /1249)’in, usûl ve cedel ilimlerinin temel kaynakları arasında kabul edilen Müntehe’l-Vusûl ve’l-Emel fî İlmeyyi’l-Usûl ve’l-Cedel adlı eserine dair literatürde yer alan tartışmaları ele almayı amaçlamaktadır. İbnü’l-Hâcib, yaşadığı dönem itibarıyla ilmi hareketliliğin yoğun olduğu bir coğrafyada yetişmiş, Kur’ân, kıraat, hadis, nahiv, belâgat, fıkıh, usûl ve mantık gibi pek çok alanda derinleşmiş bir âlimdir. Moğol istilalarının doğurduğu ilmî göçler, onun farklı bölgelerde dönemin önde gelen âlimlerinden istifade etmesine imkân sağlamış; bu durum, ilmî birikiminin genişliğine ve sistematik düşünce yapısına önemli katkılar sunmuştur. Mâlikî mezhebinin Mısır’daki önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilen İbnü’l-Hâcib, özellikle mezhep içi dağınıklığın giderilmesi yönündeki çabaları ve bu bağlamda kaleme aldığı Câmi‘u’l-Ümmehât ile temayüz etmiştir. Bununla birlikte, nahiv ve usûl alanındaki etkisi de dikkate değerdir. Râzî ve Âmidî ile birlikte Eş‘arî usûlünde mantık ile usûlü mezcetme konusunda öne çıkan üç büyük isimden biri olarak anılması, ilmî kişiliğinin önemini ortaya koymaktadır. Bu makale, İbnü’l-Hâcib’e nispet edilen Müntehe’l-Vusûl’ün mahiyetine ilişkin tartışmaları sistematik biçimde inceleyerek, eserin bir asıl mı yoksa bir muhtasar mı olduğu yönündeki görüşleri değerlendirmekte ve alanyazındaki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , İbnü’l-Hâcib , Muhtasar , Usûlü’l-Fıkıh , Müntehe’l-Vusûl

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Destekleyen Kurum

Yazarlar, bu araştırmayı desteklemek için herhangi bir dış fon almadıklarını kabul ederler.

Teşekkür

Bu süreçte desteklerini esirgemeyen danışmanım Doç. Dr. Sezai BEKDEMİR hocama şükranlarımı sunarım.

AN ANALYSİS OF THE DEBATES AROUND THE ATTRİBUTİON OF MUNTAHA AL-WUSŪL WA AL-AMAL TO IBN AL-HĀJİB

https://izlik.org/JA58MU44GZ

Öz

This study aims to examine the discussions found in the literature regarding Muntahā al-Wuṣūl wa’l-Amal fī ʿIlmay al-Uṣūl wa’l-Jadal, a significant work authored by the prominent juristic theorist Ibn al-Ḥājib, who lived during the second half of the 6th and the first half of the 7th Islamic centuries. Ibn al-Ḥājib, who grew up in a period marked by intense scholarly activity, attained mastery in various disciplines such as Qur’anic studies, qirāʾāt, hadith, grammar, rhetoric, fiqh, uṣūl, and logic. The intellectual migrations triggered by the Mongol invasions enabled him to benefit from leading scholars across different regions, further enriching his scholarly depth and systematic approach. Recognized as one of the foremost representatives of the Mālikī school in Egypt, Ibn al-Ḥājib distinguished himself through his efforts to eliminate internal fragmentation within the school, most notably with his work Jāmiʿ al-Ummuhāt. His influence in the fields of grammar and legal theory is also noteworthy. Being mentioned alongside al-Rāzī and al-Āmidī as one of the three major figures who integrated logic with Ashʿarī legal theory underscores the significance of his intellectual legacy. This article systematically analyzes the debates concerning the nature of Muntahā al-Wuṣūl, attributed to Ibn al-Ḥājib, evaluating the claims regarding whether the work is an original composition or an abridgment of another text. In doing so, it seeks to fill a gap in the existing scholarship and provide a foundation for future research.

Anahtar Kelimeler

Islamic law , Ibn al-Hājib , Mukhtasar , Usūl al-Fiqh , Muntehā al-Wusūl

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Destekleyen Kurum

The authors acknowledge that they received no external funding in support of this research.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to my advisor, Associate Professor Dr. Sezai BEKDEMİR, for his unwavering support throughout this process.

Kaynakça

• Âmidî, Seyfeddîn Âmidî. Müntehe’s-Sûl fî İlmi’l-Usûl. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 2003.
• Ahmed Bûzuyyân. İhtiyârâtu İbnü’l-Hâcib el-Usûliyye elletî Hâlefe bihâ fî’l-Müntehâ Mezhebi’l-Mâlikiyye. Cezayir: Mektebetu Aynu’l-Câmi’a, 2008.
• Ahmed Mahmud Abdulazîz. Me’âlimu’l-Menheci’l-Usûlî inde İbnu’l-Hâcib. Kahire: Câmiatu’l-Ezher, ts.
• Ahmet Tekin. “İbnu’l-Hâcib ile Molla Halil es-Si’irdî’nin el-Kâfiye Adlı Eserlerinin Mukayesesi”. eş-Şarkiyyat İlmi Araştırmalar Dergisi 10/3 (ts.).
• Akrî, Abdu’l-Hay bin Ahmed bin Muhammed el-Hanbelî el-Dımeşkî. Şezerâtu’z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, ty.
• Atâbekî, Cemaluddîn Ebû’l-Mahâsin Yûsuf b. Tağrî. en-Nucûmu’z-Zâhiratu fî Mulûki Mısri ve’l-Kâhira. Kahire: Müessesetü’l-Mısriyyeti’l-Âmmeti’t-Telîf ve’t-Tercumeti ve’t-Tabâ’ati ve’n-Neşr, ty.
• Bâbertî, Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed el-Bâbertî. en-Nukûdu ve’r-Rudûdu fî Şerhi Muhtasari İbnu’l-Hâcib. 12 Cilt. Riyâd: Mektebetu’r-Ruşd, 2005.
• Bessâm Alî. el-Fikru’l-Usûlî ’İnde İbni’l-Hâcib. Suudi Arabistan: Câmi’atü Ummu’l-Kurâ, 1405.
• Demir, İsmail. “İbnü’l-Hâcib: Hayatı, Eserleri ve Entellektüel Yönü”. 6/1 (2021).
• Ebû Şâme, Muhammed Abdurrahmân bin İsmâîl. ez-Zeylu alâ’r-Ravdateyni. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 2. Basım, 1984.
• el-Yâfii, Afîfuddîn Abdullah bin Esad. Mir’âtu’l-Cinân ve İbratu’l-Yakazân fî Ma’rifeti Havâdisi’z-Zamân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
• Ferhat Koca. “el-Muhtasar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2020.
• İbn Hallikân, Ebî Abbâs Ahmed bin Muhammed bin İbrâhîm bin Ebî Bekir. Vefâyâtü’l-a’yân ve enbâʾü ebnâi’z-zamân. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1968.
• Hânsârî, Muhammed Bâkır el-Mûsâ el-Havânisârî el-İsbahâhî. Ravdâtu’l-Cennet fî Ahvâli’l-Ulemâi ve’s-Sâdât. Tahran: Matbaatü’l-Haydariyye, 1392.
• Hasenâtu Ahmed. Menhecu İmâm Tacuddîn es-Sübkî. Amman: Câmiatü’l-Ürdüniyye, 2002.
• Hasnevî Îsâ. “et-Tahkîki fî Asli Kitâbin (Muntehâ’l-Vusûl ve’l-Emeli fî İlmî’l-Usûl ve’l-Cedel) li-İbni’l-Hâcib”. Cezâir Ebû Bekir Balkâid Üniversitesi 4/2 (2022).
• Hudarî, Muhammed b. Afîfî el-Bâcûrî. İslam Hukuku Tarihi. çev. Haydar Hatipoğlu. İstanbul: y.y., 1974.
• Hulusi Kılıç. “İbnü’l-Hâci̇b”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2000. Erişim 24 Kasım 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-hacib.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Osman bin Ömer bin Ebî Bekr bin Yûnus Cemâluddîn ed-Devvenî. Muhtasar Muntehâ’s-Sûl ve’l-Emeli fî İlmi’l-Usûli ve’l-Cedel. Beyrut: Dâru İbni Hazm, 2006.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Osman bin Ömer bin Ebî Bekr bin Yûnus Cemâluddîn ed-Devvenî. Müntehe’l-Vusûl ve’l-Emel fî İlmeyi’l-Usûl ve’l-Cedel. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1975.
• İbnu’l-Cezerî, Şemsuddîn Muhammed. Gâyetü’n-Nihâye fî Tabakâti’l-Kurrâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1932.
• İbni Kesîr, İsmâîl bin Ömer. el-Bidâteu ve’n-Nihâyetu fî’t-Târîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, ty.
• İbni Kesîr, İsmâîl bin Ömer. el-Bidâyetu ve’n-Nihâyetu fî’t-Târîh. Beyrut: Mektebetu’l-Maarif, 1. Basım, 1966.
• İbrahim, Yılmaz. “İbnu’l-Hâcib’in Hayatı Eserleri ve el-Kafiye Adlı Eserinin İncelenmesi”. A.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (1997).
• İsâmuddîn Ahmed b. Mustafa Taşköprizâde. Miftâhu’s-Seâ‘de ve Misbâhu’s-Siyâde fî Mevdûâ‘ti’l-‘Ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1985.
• İsmail Durmuş. “Muhtasar”. TDV İslam Ansiklopedisi. 2020.
• İsmail Karahan. İbnü’l-Hâcib ve El-Kâfiye Adlı Eseri. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, 2011.
• Kalkaşendî, Ahmed b. Ali. Ṣubḥu’l-aʿşâ fî ṣınâʿati’l-inşâʾ. nşr. M. Hüseyin Şemseddin. Beyrut: y.y., 1407/1987.
• Karaman, Hayreddin. İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2011.
• Kâtip Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfu’z-Zunûni an Esâmî’l-Kütübi ve’l-Fünûn. İstanbul: y.y., 1971.
• Kenan Tekin. “Başlangıçlar veya İlkeler: İbnü’l-Hâcib’in Muhtasarü’l-Müntehâ’sındaki Mebâdî Kavramı Üzerine Şerh ve Haşiyeler”. Nazariyat 9/2 (2023). https://doi.org/10.12658/Nazariyat.9.2.M0208.
• Meclâ Me’mûn. el-Medresetü’l-Usûliyyeti’l-Câmia. Amman: Câmiatü’l-Ürdüniyye, 2006.
• Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. Buğyetü’l-Vi’âyetu fî Tabakâti’l-Luğaviyyîne ve’n-Nuhât. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• Muhammed Hudarî. Usûlü’l-Fıkh. Kahire: Dâru’l-Hadis, ty.
• M. Muhammed Şebusteri. Hermenötik, Kur’an ve Sünnet. çev. Abuzer Dişkaya. İstanbul: Mana Yayınları, 2012.
• Muhammed Mahlûf. Şeceratu’n-Nûru’z-Zekiyyeti fî Tabakâti’l-Mâlikiyye. Kahire: Matbaatu’s-Selefiyye, 1349.
• Safedî, Selâhuddîn Halîl bin İzzeddîn Aybeg. el-Vâfî bi’l-Vefâyât. Beyrut: Dâru İhyâu’-t-Turâsi’l-’Arabî, 1. Basım, 2000.
• Salim Öğüt. “el-İhkâm”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2000.
• Subkî, Tâcuddîn Ebû’n-Nasr. Tabakâtu’ş-Şâfiyyetu’l-Kübrâ. Kâhire: y.y., 1965.
• Vâdîâşî, Muhammed Câbir. Bernâmec el-Vâdîâşî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1982.