NEBEVÎ BİR HASLET OLARAK ÎSÂR: KUR’ÂN VE SÜNNET BAĞLAMINDA BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 139 - 164 , 30.04.2026

İbrahim Arvasi

https://doi.org/10.52115/apjir.1861642

https://izlik.org/JA25NZ33PF

Öz

Kur’ân-ı Kerim ve hadis-i şeriflerde yer alan îsâr kavramı, insanın kendisi ihtiyacı sahibi olmasına rağmen elinde var olan ya da eline geçecek olan maddi imkânları başkalarına vermek suretiyle onları kendisine tercih etmesi etmektir. İnsanın maddi imkânlarının son derece kısıtlı olduğu ya da ihtiyaç sahibi olmasına rağmen maddi olanaklarını başkalarına vermesi durumu cömertliğin zirve olarak kabul edilmiştir.
Ahlaki erdemler arasında yer alan cömertlik ve bu ahlaki faziletin zirvesi noktasındaki îsâr hasleti övgüye layık görülmüş, bu faziletten ve fazilet sahibi kişilerden övgüyle bahsedilmiştir. Müslümanlar için yegâne örnek olan Hz. Peygamber (s.a.s.) ahlaki erdemlerin tamamında olduğu gibi infak konusunda da en güzel örnekler ortaya koymuştur. Mervî olan misallerde de müşahede edildiği üzere O’nun (s.a.s.) infak ahlakı cömertlikten öte îsâr anlayışıyla şekillenmiştir. Bunun yanında O, bu ahlaki erdemi övmüş, bu fazilet sahibi kişileri ve toplumları da övmüştür.
İslam toplumunun ilk müntesipleri olan sahabe nesli ve onlardan müteşekkil ilk İslam toplumunda îsâr hasletinin onlarca örneği neşvünema bulmuştur. Maddi olanakların kısıtlı olduğu, kıtlık yıllarının yaşandığı, inancını daha rahat yaşamak için sahibi olunan bütün maddi olanakların geride bırakıldığı hicret zamanında, savaşlar, gazveler ve bunların beraberinde getirdiği maddi zorluklar vb. durumlarda sosyal hayatta îsâr hasletinin birbirinden farklı onlarca örneği rivâyet edilmiştir. Bu örneklerden de anlaşılacağı üzere İslam toplumunda infak konusunda cömertliğin hüsnü kabul gördüğünü hatta bu ahlaki erdemin zirvesi olarak kabul edilen îsâr hasletinin var olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu çalışmada îsâr hasletinin etimolojik yapısı hakkında bilgiler verildi, Kur’ân-ı Kerim ve hadisi şeriflerde var olan örneklerin bir kısmı paylaşıldı, îsâr ayeti ve sebebi nüzulü hakkında bilgiler verildi. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) hayatında rivâyet edilen örnekler ve sahabe hayatında var olan örneklere yer verildi.

Anahtar Kelimeler

Îsâr , Sehâ , Cûd , Cömertlik , Özgecilik , Diğerkâmlık , Altürizm.

ĪTHĀR AS A PROPHETİC VİRTUE: A STUDY BASED ON THE QUR’AN AND THE SUNNAH

https://izlik.org/JA25NZ33PF

Öz

The concept of īthār as it appears in the Noble Qur’ān and the Prophetic hadiths refers to a person preferring others over himself by giving them the material means he possesses or expects to obtain, even though he himself is in need. The act of a person offering his material means to others despite being in a state of financial hardship has been regarded as the pinnacle of generosity.
Generosity, which is among the foremost moral virtues, and īthār, which represents the highest degree of this noble trait, have been deemed worthy of praise, and both this virtue and those endowed with it have been mentioned with commendation. The Prophet Muhammad (peace and blessings be upon him), who is the sole exemplar for Muslims, manifested the most excellent examples in the matter of almsgiving just as he did in all moral virtues. As is observed in the transmitted reports, his (peace be upon him) approach to giving was beyond ordinary generosity and was shaped by the ethic of īthār. Moreover, he (peace be upon him) praised this moral virtue and commended the individuals and communities endowed with such excellence.
Among the first adherents of Islam—the noble generation of the Companions—and within the earliest Muslim society formed by them, numerous manifestations of the virtue of īthār flourished. In periods marked by limited material resources, years of scarcity, the Hijrah during which all worldly means were abandoned for the sake of practicing one’s faith with greater freedom, as well as in times of battles, military expeditions, and the financial hardships accompanying these circumstances, various and numerous examples of īthār in social life have been transmitted. As is understood from these reports, generosity in matters of almsgiving was highly esteemed in the Islamic community, and even the virtue of īthār, regarded as the pinnacle of this moral excellence, was indeed present and embodied within it.
In this study, information has been presented regarding the etymological structure of the virtue of īthār, and a number of the examples found in the Noble Qur’ān and the Prophetic hadiths have been shared. Details concerning the īthār verse and its occasion of revelation have also been provided. Furthermore, examples reported from the life of the Prophet (peace and blessings be upon him) and instances existing in the lives of the Companions have been included.

Anahtar Kelimeler

Īthār , Generosity , Munificence , Liberality , Altruism , Selflessness , Altruism.

Kaynakça

• Ateş, Süleyman. Kur’an Ansiklopedisi. ts.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil el-. el-Câmi’ü’s-sahîh. thk. Muhammed Zahîr en-Nâsır. Dâru Türüki’n-Necât, ts.
• Cevherî, İsmâîl b. Hammâd el-. Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. 6 Cilt. Beyrût: Dârü’l-’İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 2008.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf el-. et-Ta‘rîfât. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Mer’aşelî. Lübnân: Dârü’n-Nefâis, 3. Basım, 2012.
• Çağrıcı, Mustafa. “Îsâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22: 490-492. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Çantay, Hasan Basri. Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm. 3 Cilt. İstanbul: Yeni Akit Gazetesi, 1980.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşas b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhâmîd. 4 Cilt. Beyrût: el-Mektebetü’l-’Asriyye, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid el-. İhyâ’u Ulûmi’d-Dîn. çev. Sıtkı Gülle. İstanbul: Huzur Yayın-Dağıtım, 1998.
• Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Salih Tuğ. Ankara: Yeni Şafak, 2003.
• Heysemî, Nûreddin el-. Mecmaʿu’z-Zevâʾid ve Menbaʿu’l-Fevâʾid. Beyrût, 1967.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni̇’l-Azîm. 8 Cilt. Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1999.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Riyâd: Mektebetü’l-Me’ârif, 1. Basım, ts.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem el-Afrîkî el-Mısrî. Lisânü’l-’Arab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sadr, 1. Basım, ts.
• İbn Sa‘d. et-Tabakātü’l-Kübrâ. Dâru Sâdr, 1985.
• İbnu Hişâm, Ebu Muhammed Abdulmelik. es-Siretu’n-Nebeviyye. Beyrût, 1420.
• Kandehlevî, M. Yusuf. Hayatü’s-Sahabe. çev. Ali Arslan. 4 Cilt. Merve Yayınları, ts.
• Karaman, Hayreddin. Kur’an Yolu: Türkçe Meâl ve Tefsiri. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 5. Basım, 2014.
• Koçyiğit, Talat. Hadis Usûlü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 12. Basım, 2013.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmi̇‘ li-Ahkâmi̇’l-Kur’ân. 20 Cilt. Riyâd: Dâru ’Alimi’l-Kutub, 2003.
• Kuşeyrî, Abdülkerim b. Hevazin el-. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. Beyrût, 1990.
• Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. Haccâc el-Kuşayrî en-Nîsâbûrî. el-Müsnedü’s-sahîhi’l-muhtasari bi nakli’l-adli ani’l-adli ilâ Rasûlillah. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabiyye, ts.
• Müttakî, Alauddîn Alî b. Husâmüddîn el-Hindî el-. Kenzü’l-ʿummâl fî Süneni’l-Aḳvâl ve’l-Efʿâl. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• Râzî, Fahreddin er-. Mefâtîhu’l-Gayb. 32 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• Sâbûnî, Muhammed Ali es-. Safvetu’t-tefâsîr. 3 Cilt. el-Metebetü’l-’asriyye, ts.
• Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: DİB Yayınları, 2003.
• Süyûtî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Ḫuḍayrî es-. Lubâbu’n-Nuḳûl fî Esbâbi’n-Nuzûl. Beyrût, ts.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-. Sünenu’t-Tirmizî. Riyâd: Mektebetü’l-Me’ârif, 1. Basım, ts.
• Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî el-. Esbâbü’n-nüzûl. Beyrût, 1985.