İBN HİŞÂM’IN MUĠNÎ’L-LEBÎB’İNDE YER ALAN BAZI İHTİLAFLI EDATLAR

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 185 - 206 , 30.04.2026

Selim Ulutaş , Halis Dede

https://doi.org/10.52115/apjir.1877715

https://izlik.org/JA33UB52YM

Öz

Bu çalışma, Arap dili ve nahiv ilmi tarihinde önemli bir yere sahip olan İbn Hişâm el-Ensârî’nin (ö. 761/1360) hayatını, ilmî çevresini ve eserlerini ele almakta; özellikle de Muġnî’l-lebîb ʿan kutubi’l-aʿârîb adlı eserinin birinci bölümünde yer alan edatlar üzerinde durmaktadır. Mısır dil ekolünün önde gelen temsilcilerinden biri olan İbn Hişâm, döneminin seçkin âlimlerinden ders almış ve pek çok talebe yetiştirmiştir. Belâgat, fıkıh, kıraat, tefsir ve lügat gibi farklı alanlarda eserler kaleme almasına rağmen, onu öne çıkaran asıl yönü nahiv ilmindeki derin vukûfiyeti ve özgün yorumlarıdır. Bu birikimi sayesinde “İbn Hişâm en-Nahvî” unvanını kazanmıştır. Sekiz bölümden oluşan Muġnî’l-lebîb, Arap dilindeki edatların anlam, görev ve kullanımlarını sistematik bir biçimde ele alan kapsamlı bir nahiv kaynağıdır. Bu çalışmada, eserin birinci bölümünde yer alan edatlar arasından ihtilaflı olanlar incelenmiş; bu edatların tartışmalı yönleri belirlenerek değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, araştırmada İbn Hişâm’ın söz konusu edatlar hakkındaki genel görüşleri ortaya konulmuş, ayrıca bu edatların bağlama göre nahivdeki konumları incelenmiştir. Böylece bir edatın harf, isim veya fiil olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, delilleriyle birlikte açıklığa kavuşturulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , İbn Hişâm el-Ensârî , Nahiv , Muġnî’l-lebîb , İhtilaflı edatlar

SOME CONTROVERSİAL PREPOSİTİONS İN IBN HİSHAM'S MUGHN AL-LABİB

https://izlik.org/JA33UB52YM

Öz

This study examines the life, scholarly milieu, and works of Ibn Hishām al-Anṣārī (d. 761/1360), who occupies a prominent place in the history of Arabic language and grammar. It particularly focuses on the particles discussed in the first section of his work Mughnī al-Labīb ʿan Kutub al-Aʿārīb. As one of the leading representatives of the Egyptian linguistic school, Ibn Hishām studied with distinguished scholars of his era and trained numerous students. Although he authored works in various fields such as rhetoric, jurisprudence, Qurʾānic recitation, exegesis, and lexicography, his deep mastery of Arabic grammar and his original interpretations earned him the title “Ibn Hishām al-Nahwī.” Comprising eight sections, Mughnī al-Labīb is a comprehensive grammatical reference that systematically analyzes the meanings, functions, and usages of Arabic particles. In this study, the controversial particles from the first section of the work are examined, and their debated aspects are identified and evaluated. Consequently, Ibn Hishām’s general views on these particles are presented, and their syntactic roles according to context are analyzed. Thus, the research clarifies—along with supporting evidence—whether a given particle can be classified as a letter, noun, or verb.

Anahtar Kelimeler

Arabic language and literature , Ibn Hisham al-Ansari , Syntax , Mughni al-Labib , Disputed prepositions

Kaynakça

• Akdağ, Hasan. Arap Dilinde Edatlar. Konya: Tekin Kitabevi, ts.
• el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. ed-Dureru’l-Kâmine fî Aʿyâni’l-Mieti’s-Sâmine. Haydar Âbâd: Dâiretu’l-Meʿârifi’l-Os̱mâniyye, 1349.
• Bakırcı, Selamî - Çöğenli, M. Sadi. Arapça Edatlar Sözlüğü. Erzurum: Bakanlar Medya, 2000.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdullah Cemâluddîn b. Yûsuf. Muğnî’l-Lebîb ʿan Kutubi’l-Aʿârîb. thk. Mâzin el-Mubârek - Muhammed Ali Hamdullah. 6. Basım. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
• Geylani, Mahfuz. “Arap Dil Ekolleri ve Önde Gelen Temsilcileri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6/1 (2020), 229-246.
• İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. Dımeşk: Dâru’l-Belh, 2004.
• İbiş, Mustafa. Arap Dilinde Fasih ve Ammî Dil. Ankara: Sonçağ Yayıncılık, 2022.
• İbiş, Mustafa. İbn Ebî İsba‘ın Hayatı ve Belâgat İlmindeki Yeri. Ankara: İksad Yayınevi, 2021.
• Kocabıyık, Halil İbrahim. “Ebû Hayyân ve el-Bahru’l-Muhît Adlı Tefsîri”. Akademik Platform Dergisi 3/2 (2019).
• Kocabıyık, Halil İbrahim. “Ebû Hayyân ve El-Bahru’l-Muhît Adlı Tefsîri (II)”. Akademik Platform Dergisi 3/3 (2019).
• Kocabıyık, Halil İbrahim. “Ebû Hayyân’ın el-Bahru’l-Muhît Tefsirinde Teşbih Sanatı”. Bilecik Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 3/1 (2018).
• Muhammed, Avni Ahmed. İbn Hişam el-Ensarî: Hayatı ve Dilbilgisi Çalışmaları. Yüksek Lisans Tezi, Ebu Bekir Belkaid Tlemcen Üniversitesi, ts.
• Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “İbn Hişâm en-Nahvî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20: 84-87. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• es-Suyûtî, Celâluddîn Abdurrahman b. Ebibekr. Buğyetu’l-Vuʿât fî Tabakāti’l-Luġaviyyīn ve’n-Nuḥāt. thk. Muhammed Ebû’l-Faḍl İbrâhim. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• Şahin, Ramazan - Turğut, Hakan. “Mef‘uller ve Münâdânın Amili Konusunda Basra ve Kûfe Nahiv Ekolleri Arasındaki Nahiv İhtilafları”. Turajas 6/2 (2023), 174-179. https://doi.org/10.59372/turajas.1394687.
• Tilkitaş, S. “İbn Hişâm’ın Şerḥu Ḳaṭri’n-Nedâ ve Belli’ṣ-Ṣadâ adlı eserinde beyitlerle istişhâd yöntemi”. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi 8/1 (2025), 345-361.
• Tukal, M. İbn Hişâm’ın Şerḥu Ḳaṭri’n-Nedâ ve Belli’s-Sâʿda’da İstişhâd Ettiği Âyetler. Yüksek Lisans Tezi, ts.