An Archive Document on Samsun Middle School

Yıl 2025, Sayı: ARIŞ 26. SAYI, 93 - 113, 30.06.2025

Emre Kolay

Öz

As a result of the reforms made in the Ottoman bureaucratic system after the Tanzimat, the process of radical transformation of the education system also began. This process was also put on a legal basis with the laws and instructions issued in the second half of the century, and efforts were made to implement it in a way that would permeate almost every part of the empire. It can be seen from archival documents that educational institutions such as Rüşdiye, İdadi and Sultani were opened in cities with large population densities, as well as in sparsely populated settlements. Sometimes the schools were built as an independent structure, while other times they used another public building or a rented mansion. Educational institutions both lack qualified physical spaces and are in dire need of qualified teachers and staff. In the first years of the Republic, it can be said that a serious effort was made to overcome these problems. The education system is changing with the enactment of laws, and many schools are being built in response to the need for physical space. On the other hand, the educational structures inherited from the Empire continued to function. In this context, the Ministry of Education prepared a file, which can also be called a questionnaire, to learn about the current situation of educational structures. In addition, visuals and plan drawings were requested in the attachment of the file. Samsun Middle School is among the buildings for which detailed information was requested. Within the scope of the study, the question-answer file prepared for the Samsun Middle School will be examined in detail and the architectural organization of the building will be discussed with the plan diagram and photograph prepared in 1928.

Anahtar Kelimeler

Archive Documents of Republic , Architecture of Republican Period , Education Buildings , Public Buildings , School , Samsun.

Samsun Orta Mektebi̇ne İli̇şki̇n Bi̇r Arşi̇v Dosyası

Öz

Tanzimat sonrası Osmanlı bürokratik sisteminde yapılan reformlar neticesinde eğitim sistemi ile ilgili radikal dönüşüm süreci de başlamıştır. Bu süreç yüzyılın ikinci yarısında çıkarılan kanunlar ve talimatnameler ile hukuki zemine de oturtulmuş ve imparatorluğun hemen her noktasına sirayet edecek biçimde uygulanması için çaba gösterilmiştir. Rüşdiye, İdadi, Sultani gibi farklı kademelerde açılan eğitim kurumlarının başta nüfus yoğunluğu büyük olan kentlerde açılmasının yanı sıra pek çok seyrek nüfuslu yerleşim alanlarında da mekteplerin açıldığı arşiv belgelerinden takip edilebilmektedir. Mektepler kimi zaman bağımsız bir yapı olarak inşa edilmekte, kimi zamansa başka bir kamu yapısının ya da kiralanan bir konağın kullanıldığı görülmektedir. İmparatorluğun son yıllarında eğitim kurumlarının hem nitelikli fiziki mekanlardan yoksun olduğu hem de nitelikli öğretmen ve personele yoğun bir şekilde ihtiyaç duyduğu bilinmektedir. Cumhuriyetin ilk yıllarında ise bu sorunların aşılması için ciddi bir mesainin harcandığı söylenebilir. Çıkartılan kanunlarla birlikte eğitim sisteminde değişime gidilmiş, ihtiyaç duyulan fiziki mekân ile ilgili girişimler yapılarak pek çok okul inşa edilmiştir. Bir yandan da İmparatorluktan miras kalan eğitim yapılarının işlevini sürdürdüğü görülür. Bu kapsamda Maarif Vekaleti tarafından eğitim yapılarının mevcut durumlarını öğrenmek üzere sual varakası olarak da adlandırabileceğimiz bir dosya hazırlanmıştır. Ayrıca dosya ekinde mektep binalarıyla ilgili görseller ve planlar da talep edilmiştir. Detaylı bilgisi istenen yapılar arasında Samsun Orta Mektebi de bulunmaktadır. Çalışmamız kapsamında Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi bünyesinde yer alan Samsun Orta Mektebi’ne ilişkin hazırlanan 1928 tarihli sual-cevap dosyası detaylarıyla incelenecek, plan şeması ve fotoğrafı eşliğinde yapının mimari kurgusu tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet Arşiv Belgeleri , Cumhuriyet Dönemi Mimarisi , Eğitim Yapıları , Kamu Yapıları , Mektep , Samsun.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0., Kutu: 98, Gömlek: 477, Sıra: 2, Tarih: 14 Nisan 1928.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Tefrişat-ı Rumeli Evrakı, Kosova Evrakı (TFR. I. KV.), Dosya No: 183, Gömlek No: 18228, Tarih: 2 Zilkade 1325 (7 Aralık 1907).
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Plan, Proje, Krokiler (PLK.p), Dosya No: 4630 (Tarih Yok)
• Akın, G. (2020). Yeni-Osmanlı Mimarlığı, Başkent Ankara’nın Kuruluşundaki Kısa Deneyimi ve Romantizm Çağrışımları. Ali Cengizkan & N. Müge Cengizkan (Haz.), Bir Şehir Kurmak: Ankara 1923-1933 (s. 51-78). Ankara: VEKAM Yayınları.
• Arseven, C. E. (1943). “Feston”. Sanat Ansiklopedisi (Cilt 1, s. 584). Maarif Matbaası.
• Atasoy, S. (2022). Türkiye’deki Geç Dönem Osmanlı Hastane Binaları (1827-1923). Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Bayraktar, M. S. (2016). Samsun’da Türk Devri Mimarisi. Samsun: Samsun Canik Belediyesi Yayınları.
• Bulut, M. (2019). Sivas’taki Geç Dönem Osmanlı Kamu Yapıları. Sivas: Sivas İl Kültür Turizm Müdürlüğü Yayınları.
• Duymaz, A. Ş. (2006). XIX. Yüzyılda Samsun’un Kentsel Gelişimine Dair Birkaç Mimari Örnek. Cevdet Yılmaz (Haz.), Geçmişten Geleceğe Samsun 1. Kitap (s. 449-461). Samsun: Samsun Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Erdoğdu, A. T. (1995). Maarif-İ Umumiye Nezareti Teşkilatı İdari Teşkilat Açısından. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Halaçoğlu Konuk, N. (2018). Tanzimat Sonrası, Osmanlı Rumeli Vilayetleri Hükümet Konaklarında İdeoloji ve Erk’in Mimari Temsili (1839-1922). Ankara: Atılım Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Hasol, D. (2010). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayınları.
• Kalafatoğlu, E. P. (2016) Yüzyıl Dönümü İstanbul Mimarlığında “Viktorya Tarzı” Sayfiye Konutları. Gözde Çelik (Haz.), Geç Osmanlı Döneminde Sanat Mimarlık ve Kültür Karşılaşmaları (s. 119-131). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kodaman, B. (1999). Abdülhamid devri eğitim sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Kolay, E. (2021). Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Hapishane Mimarisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Kolay, E. (2023). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Belediye Binaları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Kolay, E. (2024). Arşiv Belgelerinin İzinde Konya Erkek Muallim Mektebini Yeniden Yorumlamak. Sanat Tarihi Dergisi, 33(2), 679-699. https://doi.org/10.29135/std.1494961
• Kolay, E., ve Çiftyürek, M. (2023) Selanik Tevkifhanesi Projesi ve Keşif Defteri Üzerine Bir Değerlendirme. Sanat Tarihi Yıllığı, 32, 367-388. https://doi.org/10.26650/sty.2023.1205229
• Kolay, E., ve Çoban, E. (2024) Konya Vilayeti Dahilinde Projelendirilen Hükümet Konakları ve Mahzen Binaları. Palmet Dergisi, 6, 117-147. https://doi.org/10.5281/zenodo.13820012
• Özbek, Y. (2013) Erken Cumhuriyet Döneminde (1923-1954) Kayseri’de Okul Yapıları. Belleten, 278(77), 271-302. https://doi.org/10.37879/belleten.2013.271
• Özbek, Y. (2023). Tanzimat Sonrasında Selanik’in Gelişimi ve İdadi Mektebi. METU JFA, 40(2), 123-151. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2023.2.6
• Öztürk, C. (2000). “İdadi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 21, s. 464-466). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Sakaoğlu, N. (1991). Osmanlı Eğitim Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sakaoğlu, N. (2003). Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Sarı, F. Z. (2021). Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Kamu Yapılarının Malatya İli Örneği Üzerinden İncelenmesi. Adana: Adana Alparslan Türkeş Bilim ve Teknoloji Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Sarısakal, B. (2005). Samsun Sağlık Tarihi. Samsun Barış Gazetesi Yayınları.
• Şimşek Özel, H. (2018). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İzmir’de Eğitim Yapıları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Tekeli, İ. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Eğitim Sistemindeki Değişimler”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 2, s. 456-475). İletişim Yayınları.
• Toprak, N. (2019). Edirne’de Geç Dönem Osmanlı Eğitim Yapıları. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Toptaş, R. (2020). II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909) İdadi Yapıları (Türkiye Örnekleriyle). Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Türkmen, K. (2022). Osmanlı’da Modern Eğitimin Günümüze Ulaşamayan Bir Temsilcisi: İnşa Süreci ve Mimari Detayları ile Kırşehir Mekteb-i İdadisi. Art-Sanat (17), 529-550. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.893286
• Yavuz, Y. (1981). Mimar Kemalettin ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Basımevi.
• Yazıcı Metin, N. (2019). Devlet Kapısı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Hükümet Konaklarının İnşa Süreci ve Mimarisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Yazıcı Metin, N. (2024). Osmanlı’nın Gureba Hastaneleri İnşaa Süreci ve Mimarisiyle Türkiye Örnekleri, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Zor, H., ve Bilget Fataha, E. (2024). Sivas İlçelerindeki Geç Osmanlı Dönemi Eğitim Yapılarından Örnekler. Candan Ülkü & Halil Elemana (Ed.), 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (s. 415-436). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.