Arşiv Belgelerine Göre İskenderun Gümrük (Rüsumat) Binası ve Bu Binada Alexandre Vallaury’nin Rolü

Yıl 2025, Sayı: 27, 53 - 75, 20.12.2025

Müge Çiftyürek

https://doi.org/10.32704/akmbaris.2025.211

Öz

Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan beri temel bir gelir kaynağı olan gümrük sistemi, Tanzimat’la birlikte yeni yapılanmaya tabi tutulmuştur. 1859’da on yedi nezarete ayrılan gümrükler, İstanbul Emtia Gümrük Eminliği’ne bağlanmış, bu eminliğin adı 1870’te Rüsumat Emaneti olarak değiştirilmiştir. 1880’de ise gümrük nezaretleri ve müdürlüklerinin sayısında artış gözlenmiştir. Bu nezaretler Bağdat, Beyrut, Bursa, Cidde, Diyarbakır, Edirne, Erzurum, Girit, Halep, İstanbul, İşkodra, İzmir, Konya, Musul, Preveze, Sakız, Selanik, Trabzon, Trablusgarp, Yemen ve Yozgat’tır. Söz konusu çalışma ise Halep Nezareti’ne bağlı İskenderun Gümrük Binası’nı odak noktasına almaktadır. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bölgenin önemli liman kentlerinden biri haline gelen İskenderun’da mevcut gümrük binası, artan ticari hacme yanıt vermekte yetersiz kalmıştır. Dönem içindeki değişen talepler ve yaşanan doğal afetlerin yol açtığı hasarlar, gümrük alanının genişletilmesi ve modernize edilmesi zorunluluğunu doğurmuştur. İskenderun Gümrük Binası’nda dikkat çekici detaylardan biri de 1889-1910 yılları arasında Rüsumat Emaneti mimarı olan Alexandre Vallaury’nin hazırladığı projedir. Nitekim çalışma, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki belgelere dayanarak İskenderun Gümrük Binası’nın inşaat ve tamirat süreçlerini, mimarisini ve Alexandre Vallaur- y’nin bu yapıdaki kilit rolünü detaylandırmaktadır. Sultan II. Abdülhamid Han’ın Yıldız Albümleri’nden ve çeşitli kaynaklardan elde edilen fotoğraflar da veri olarak değerlendirilmiştir. Vallaury’nin İskenderun Gümrük Binası’ndaki rolü, onun çeşitli mimari külliyatında şimdiye dek bilinmeyen, ancak kayda değer bir halkasını temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Gümrük Sistemi , Rüsumat Emaneti , Liman Kenti , İskenderun Gümrük Binası , Alexandre Vallaury

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Iskenderun Customs (Rusumat) Building and Alexandre Vallaury’s Role in This Building According to Archival Documents

Öz

The customs system, which had been a major source of revenue since the foundation of the Ottoman Empire, was subjected to a new structuring with the Tanzimat. In 1859, the customs, which had been divided into seventeen customs departments, were affiliated to the Istanbul Commodity Customs Office. The name of this office was changed to Rüsumat Emaneti in 1870. In 1880, there was an increase in the number of customs offices and directorates. These offices were located in Baghdad, Beirut, Bursa, Jeddah, Diyarbakır, Edirne, Erzurum, Crete, Aleppo, Istanbul, Shkodra, Izmir, Konya, Mosul, Preveza, Chios, Thessaloniki, Trabzon, Tripoli, Yemen, and Yozgat. This study focuses on the Iskenderun Customs Building of the Aleppo directorate. Since the second half of the 19th century, Iskenderun became one of the most important harbour cities of the region and the existing customs building was insufficient to respond to the increasing commercial volume. Changing demands during the period and the damages caused by natural disasters necessitated the expansion and modernization of the customs area. One of the notable details in this regard is the project prepared by Alexandre Vallaury, architect of the Customs Office between 1889 and 1910. Based on the documents in the Prime Ministry Ottoman Archives, this study details the construction and repair processes of the Iskenderun Customs Building, its architecture and Alexandre Vallaury’s key role in the building. In addition, photographs obtained from Sultan Abdülhamid II’s Yıldız Albums and various other sources have been evaluated as visual material. Vallaury’s role in the Iskenderun Customs Building represents a previously unknown but noteworthy link in his rich and varied architectural oeuvre.

Anahtar Kelimeler

Customs System , Rüsumat Emaneti , Harbour City , Iskenderun Customs Building , Alexandre Vallaury

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• İrade Meclis-i Vala (İ. MVL), 567/25506, 22 Şevval 1283 (27 Şubat 1867), 28 Şevval 1283 (5 Mart 1867).
• İrade Dâhiliye (İ. DH.), 643/44713, 7 Şevval 1288 (20 Aralık 1871), 8 Şevval 1288 (21 Aralık 1871).
• İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD.), 33/1614, 7 Muharrem 1294 (22 Ocak 1877), 23 Muharrem 1294 (7 Şubat 1877).
• Şura-yı Devlet (ŞD.), 569/26, 29 Şevval 1298 (24 Eylül 1881), 4 Muharrem 1299 (26 Kasım 1881).
• İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD.), 56/3211, 21 Muharrem 1299 (13 Aralık 1881).
• Şura-yı Devlet (ŞD.), 575/34, 12 Recep 1303 (14 Nisan 1886), 11 Ramazan 1303 (13 Haziran 1886), 8 Şevval 1303 (10 Temmuz 1886).
• İrade Meclis-i Mahsus (İ. MMS.), 85/3693, 21 Şaban 1303 (25 Mayıs 1886), 9 Zilkade 1303 (9 Ağustos 1886), 28 Muharrem 1304 (27 Ekim 1886), 29 Muharrem 1304 (28 Ekim 1886).
• Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.), 13/35, 21 Muharrem 1304 (20 Ekim 1886).
• Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT.), 1377/59, 13 Safer 1304 (10 Kasım 1886).
• İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD.), 99/5917, 12 Cemazeyilahir 1307 (3 Şubat 1890), 4 Receb 1307 (24 Şubat 1890), 17 Receb 1307 (9 Mart 1890), 20 Recep 1307 (12 Mart 1890).
• İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD.), 109/6547, 5 Muharrem 1309 (11 Ağustos 1891), 21 Muharrem 1309 (26 Ağustos 1891), 3 Safer 1309 (7 Eylül 1891), 4 Safer 1309 (8 Eylül 1891).
• Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y. MTV.), 54/7, 29 Muharrem 1309 (4 Eylül 1891).
• İrade Dâhiliye (İ. DH.), 1249/97941, 27 Rabiulevvel 1309 (31 Ekim 1891), 28 Rabiulevvel 1309 (1 Kasım 1891).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 548/41030, 17 Cemazeyilahir 1311 (26 Aralık 1893), 10 Recep 1312 (8 Ocak 1895).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 339/25359, 28 Cemazeyilahir 1311 (6 Ocak 1894).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 536/40149, 14 Cemazeyilahir 1312 (12 Aralık 1894), 18 Cemazeyilahir 1312 (18 Aralık 1894).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 2280/170992, 4 Zilhicce 1321 (21 Şubat 1904).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 2466/184900, 11 Şevval 1322 (18 Aralık 1904).
• Şura-yı Devlet (ŞD), 597/2, 6 Mart 1320 (19 Mart 1904), 30 Zilkade 1322 (5 Şubat 1905).
• Şura-yı Devlet (ŞD), 597/17, 2 Muharrem 1323 (9 Mart 1905), 4 Safer 1323 (10 Nisan 1905).
• İrade Rüsumat (İ.RSM), 21/34, 13 Safer 1323 (18 Nisan 1905), 25 Safer 1323 (30 Nisan 1905), 16 Rabiülevvel 1323 (21 Mayıs 1905).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 2583/193705, 19 Rabiülevvel 1323 (24 Mayıs 1905).
• Şura-yı Devlet (ŞD), 600/68, 12 Şevval 1324 (28 Kasım 1906).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 2976/223191, 12 Şevval 1324 (28 Kasım 1906).
• Şura-yı Devlet (ŞD), 601/62, 2 Şaban 1325 (10 Eylül 1907).
• İrade Rüsumat (İ.RSM), 30/24, 20 Zilkade 1325 (26 Aralık 1907), 30 Zilkade 1325 (4 Ocak 1908), 24 Zilhicce 1325 (28 Ocak 1908).
• Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3239/242852, 25 Zilhicce 1325 (29 Ocak 1908).
• Yıldız Ticaret ve Nafia Nezareti Maruzatı (Y. PRK. TNF.), 8/54, 18 Rabiulahir 1324 (11 Haziran 1906).
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi
• Fotoğraf No: 90439/0046; 90439/0045; 90439/0044; 90439/0047; 90478/0091.
• Araştırma ve İnceleme Eserler
• Aktemur, A. M. (2012). Batılılaşma Dönemi İstanbul Mimarisinden Eklektik Üslupta Bir Yapı: Galata Rüsumat (Gümrük) Binası (Eski Paket Postanesi). Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 28, 1-17.
• Atan, T. (tarih yok). Türk Gümrük Tarihi, Osmanlı Gümrükleri. C. II., Ankara: Gümrük Müfettişleri Derneği Yayınları.
• Atasoy, S. (2022). Türkiye’deki Geç Dönem Osmanlı Hastane Binaları (1827-1923). Pa- mukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Denizli.
• Baskıcı, M. M. (2005). 1800-1914 Yıllarında Anadolu’da İktisadi Değişim. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları.
• Çelik, B. (2022). Osmanlı Gümrüklerinde 19. Yüzyıl Son Döneminde Yapılan Reformlar ve Yabancı Uzmanlar. S. Nurdan&M. Özler (Haz.), XVIII. Türk Tarih Kongresi, (C. III, s. 173-211), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Durak, S. (2003). Bir Modernleşme Projesi Olarak Anadolu’da Demiryolları ve Bursa-Mudanya Demiryolu Hattı. Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Bursa.
• Gençer, C. İ. (2017). 19. Yüzyılda İzmir ve Selanik’te Kentsel Dönüşüm: Rıhtım ve Limanların İnşası. Meltem İzmir Akdeniz Akademi Dergisi, 1, 33-51. https://doi.org/10.32325/iaad.2017.18
• Kaya, Ş. (2010). Bazı Liman Kentlerindeki Örnekler Işığında Tanzimat Dönemi ve Sonra- sında İnşa Edilen Gümrük Binalarının Mimari Özellikleri. Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 73-92.
• Keçe, M. (2022). 1918-1938 Yılları Arası Türk Gümrük Sistemi. Sivas Cumhuriyet Üniver- sitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Sivas.
• Keyder, Ç.&Özveren, Y. E.&Quatert, D. (1994). Osmanlı İmparatorluğu’nda Liman Kentleri. Ç. Keyder&Y. E. Özveren&D. Quatert (Ed.), Doğu Akdeniz’de Liman Kentleri (1800-1914), (s. 121-157). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Kolay, E. (2021). Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Hapishane Mimarisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Köker, O. (2019). Orlando Carlo Calumeno Koleksiyonu’ndan Kartpostallarla Antakya, İskenderun ve Musa Dağı Ermenileri. İstanbul: Bir Zamanlar Yayıncılık.
• Kula Say, S. (2014). Alexander Vallaury’s Late Works on İzmir, Thessaloniki And Eminönü Customs Houses And Notes on The Agenda of Ottoman Architecture at The Turn of The Century. METU Journal of The Faculty of Architecture, 31(2), 43-64. https://doi.org/10.4305/ METU.JFA.2014.2.3
• Kula, S. (2023). İstanbul’un Metropolleşme Sürecinde Mimar Alexandre Vallaury. S. Dadyan (Haz.), Tanzimat’tan Günümüze Modern İstanbul’u İnşa Edenler, (s. 101-127). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Kütükoğlu, M. (1996). “Osmanlılar’da Gümrük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 14, s. 263-268). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi.
• Nakiboğlu, A. (2022). Osmanlı Maliyesinde Süreklilik ve Değişim: Rüsumat Emaneti, Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları.
• Nalça, C. (2018). Transformation of İskenderun Historic Urban Fabric from Mid 19th Century to The End of The French Mandate Period. İzmir Institute of Technology, Master Thesis), İzmir.
• Nemlioğlu Koca, Y. (2016). 19. Yüzyılda Trabzon Limanı: Seferler, Tüccarlar, Mallar. Ka- radeniz Araştırmaları, 13(49), 157-187.
• Özlü, N. (2015). Alexandre Vallaury. Ş. Torun (Haz.), Türk Mimarisinde İz Bırakanlar, I, (s. 295-310). Ankara: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.
• Pamuk, Ş. (1985). “19. Yy.’da Osmanlı Dış Ticareti”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, (C. 3, s. 653-665). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Polat, H. İ. (2020). Ceride-i Rüsumiye’ye Göre Osmanlı Devletinde Gümrük ve Gümrük Uygu- lamaları. Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep.
• Sandalcı, M. (2005). İskenderun Dekovil Hattı. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 6(2), 287-297.
• Tekeli, İ. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kentsel Dönüşüm”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, (C. 4, s. 878-890). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tülün, C. H. (2021). Cultural Encounters in İskenderun (Alexandretta): The Coastline from 1920s to 1950s. Tobb University of Economics and Technology, Master Thesis, Ankara.
• Ünlü, T. S. (2020). On Dokuzuncu Yüzyılda Doğu Akdeniz Liman Kentinin Yapısı. Planlama, 30(1), 2020, 1-14. https://doi.org/10.14744/planlama.2019.46704
• Ürkmez, N. (2012). Tanzimat’tan I. Dünya Savaşı’na İskenderun. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Erzurum.
• Yazıcı Metin, N. (2019). Devlet Kapısı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Hükümet Konaklarının İnşa Süreci ve Mimarisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları.