Yüzyılları Kapsayan Onarımların ve Değişen İşlevlerin İzinde: Topkapı Sarayı Vâlide Sultan Taşlığı’na Dair Yeni Bulgular

Öz

Topkapı Sarayı’nın Harem bölümü bugüne kadar birçok araştırmacının ilgi noktası olmuş, siyasi yapısı, hiyerarşisi, mimarisi, onarımları, çini bezemeleri veya kalem işlerine kadar yapılan çalışmalarla çok zengin bir literatür ortaya çıkmıştır. Harem, hakkında yapılmış yüzlerce çalışmaya rağmen bugün hala araştırmacılara yenilikler sunmaya devam etmektedir. Günümüzde yapılan restorasyonlarla ulaşılan yeni bilgiler Harem’in günümüze kadar devam eden bilinmezlik denizine küçük ışıklar tutmaktadır. Özellikle belli dönemlerde yangınların önemli ölçüde tahribata yol açtığı haremde devamlı olarak mekanların dönüşüm geçirdiği görülmektedir. Bu dönüşümlerin neticesinde haremde bulunan mekanların ilk yapılış amacıyla sonraki dönem kullanımları arasında farklar olduğu saptanmaktadır. Haremin en önemli bölümünü teşkil eden Vâlide Sultan’a ait mekanlar her zaman ilgi çekici olmakla beraber ilmî açıdan yapılacak araştırmaların da en zengin kolunu oluşturmaktadır. Milli Saraylar Başkanlığı’nın idaresinde yürütülen büyük çaplı Harem Restorasyonu ve kapalı kısımların ziyarete açılması projesi bir yandan da harem mekanlarının aydınlatılmasına katkı sağlayacak çeşitli verileri gün ışığına çıkarmaktadır. Bu bağlamda 2025 yılında yapılan Vâlide Sultan Taşlığı etrafındaki yapıların restorasyon çalışmaları esnasında “Vâlide Sultan Mutfağı” olarak bilinen bölüm ve “Giriş Holü” olarak adlandırılan mekanla ilgili yeni bulgulara rastlanılmıştır. Bu bulgular ışığında söz konusu mekânların 1665 Harem Yangını öncesi durumları ve sonrasında geçirdiği değişimler, raspa ve onarım işlemleri sonrası elde edilen somut verilerle sorgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Topkapı Sarayı
• Vâlide Sultan
• Mutfak
• Raspa
• Malakârî
• Merdiven

New Findings in the Vâlide Sultan Courtyard of Topkapı Palace: In The Trace of Centurı̇es Long Repairs and Varying Function

Öz

The Harem of Topkapı Palace has long been a focal point for researchers, with extensive studies conducted on its political and administrative structure, hierarchy, architecture, restorations, tile decorations and painted ornamentation. Despite the wealth of literature on the subject, the Harem continues to offer new insights to scholars. Information revealed through ongoing restorations sheds light on the many uncertainties that have persisted over time. It is observed that the spaces within the Harem witnessed constant transformation, particularly during certain periods when fires caused significant damage. As a result of these transformations, differences between the original purposes of the spaces within the Harem when they were built and their later uses are determined. The spaces associated with the Vâlide Sultan, which constitute the most significant section of the Harem, have always been of great interest and represent one of the richest fields of academic research. The large-scale Harem Restoration and the project to open previously inaccessible sections to visitors, carried out under the administration of the National Palaces Directorate, have been instrumental in uncovering various new data that contribute to a deeper understanding of these spaces. In this context, during the restoration work conducted in 2025 on the structures surrounding the Valide Sultan Courtyard (Valide Sultan Taşlığı), new findings were discovered concerning the unit known as “the Vâlide Sultan’s Kitchen” and the area referred to as “the Entrance Hall”. In light of these findings, the pre-1665 Harem Fire conditions of these spaces and the subsequent transformations they underwent are being re-evaluated based on concrete evidence obtained through stratigraphic scraping (raspa) and restoration processes.

Anahtar Kelimeler

• Topkapı Palace
• Vâlide Sultan’s Room
• Kitchen
• Scraping
• Malakâri
• Stairs

Kaynakça

1. Anhegger Eyüboğlu, Mualla (1979). ‘‘Fatih Devrinde Yeni Sarayda Harem Dairesi (Padişahın Evi) Var Mıydı?”, Sanat Tarihi Yıllığı, Ocak, Sayı: 8, s. 23-36.
2. Anhegger Eyüboğlu, Mualla (1986). Topkapı Sarayı’nda Padişah Evi (Harem), Sandoz Kültür Yayınları, İstanbul.
3. Anhegger Eyüboğlu, Mualla (2009). ‘‘Topkapı Sarayı 1967-68 yılları Onarım Keşfi İzah Notları”, Kültür ve Turizm Bakanlığı İstanbul IV. Numaralı Koruma Kurulu, 20.10.2009 tarihli ve 3052 tarihli ‘‘Topkapı Sarayı Müzesi Harem Yapıları Rölöve Projelerinin Yapılması İşi” Dosyası, Millî Saraylar Başkanlığı Arşivi.
4. Ayçiçeği, Bünyamin (Ed.) (2024). Türk Edebiyatı’nda Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si Metinler, Dün Bugün Yarın Yayınları, İstanbul, Cilt: 2, s. 29.
5. Dönmez, Emel Emine (2001). Türk Çini Sanatının Sürekliliği İçinde XVII. Yüzyıl Eserlerinin Yeri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
6. Dumlupınar, Fatma Zehra (2015). Topkapı Sarayı Harem Dairesi 17. Yüzyıl Çini Pano Tasarımları, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
7. Eldem, Sedad Hakkı - Akozan, Feridun (1982). Topkapı Sarayı Bir Mimari Araştırma, Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler Yayını, Ankara.
8. Emler, Selma (1963). ‘‘Topkapı Sarayı Restorasyon Çalışmaları”, Türk Sanatı Tarihi Araştırmaları ve İncelemeleri I, İstanbul, s. 211-312.

9. İstanbul 4 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu - Vâlide Sultan Dairesi ve Avlusu Rölöve Analiz Raporu.
10. Karahasan, Ümran (2005). Topkapı Sarayı Müzesi Cumhuriyet Dönemi Restorasyonları Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi.
11. Kocaaslan, Murat (2014). IV. Mehmed Saltanatında Topkapı Sarayı Haremi İktidar, Sınırlar ve Mimari, Kitap Yayınevi, İstanbul.
12. Koçu, Reşad Ekrem (1960). Topkapı Sarayı, İstanbul Ansiklopedisi Kütüphanesi, İstanbul.
13. Library of Congress, Abdul-Hamid II Collection.
14. Millî Saraylar Koleksiyonu Yıldız Sarayı Kütüphane-i Hümayunu Fotoğraf Albümleri. Millî Saraylar Fotoğraf Arşivi.
15. Necipoğlu, Gülru (2007).15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı, Mimari, Tören ve İktidar Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
16. Pektaş, Kadir (2023). ‘‘Harem-i Hümâyûn’’, Topkapı Sarayı, Millî Saraylar İdaresi Başkanlığı Yayınları, İstanbul, Cilt: 1, s.147-183.
17. Tanyeli, Gülsün (1988). Topkapı Sarayı Haremi›nin Haliç Cephesindeki Yapılaşmasının Evrimi”, Topkapı Sarayı Müzesi Yıllık, İstanbul, Cilt: 3, s.148-180.
18. Ürkmez, Aybüke (2022). Topkapı Sarayı Haremindeki Valide Ve İkballer Taşlıklarının Yapısal ve Dekoratif Dönüşümlerinin İncelenmesi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.