İstanbul’daki 21. Yüzyıl Cami Minberlerinde Yenilikçi Yaklaşımlar

Öz

Bu araştırmada İstanbul’da yenilikçi anlayışla inşa edilen 21. yüzyıl cami minberlerinde Modernizm kavramı ile gelişen fikir akımlarının minber üzerindeki etkisi, minber tasarımını oluşturan mimarların hangi fikir akımlarından etkilendiği, modern formların minber tasarımında nasıl karşılık bulduğu, geleneksel çizgilerden ne kadar uzaklaşıldığı saptanmaya çalışılmıştır. İncelenen minber formlarının çoğunlukla birbirini takip etmeyen farklı tasarımlara sahip olduğu belirlenmiştir. Minberlerin geleneksel minber tasarımlarından uzak formları, farklı teknik ve malzeme kullanımı, dönemin değişen mimari anlayışının bir yansıması olarak karşımıza çıkmaktadır. Endüstri Devrimi inşaat sektörünü etkileyen büyük bir dönüşüme neden olmuştur. Taş ve ahşap gibi geleneksel malzemelerin yerini cam, çelik, dökme demir ve betona bırakması daha özgün tasarımların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde ve Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren mimari alanda yaşanan değişim, ülkenin kültürel ve toplumsal dönüşümünün bir yansımasıdır. Modernizm ve yeni malzemelerin benimsenmesi, Türk sanatçıların geleneksel kalıplardan uzaklaşarak çağdaş ve özgün yenilikçi tasarımlar yapmalarına olanak tanımıştır. Dönemin bu önemli değişiklikleri aynı zamanda Türkiye’nin modern mimari mirasının temelini de atmıştır. Avrupa’da gelişen düşünce akımlarının Türk mimarları üzerindeki etkisi, minber tasarımlarında da yenilikçi yaklaşımların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu gelişmelerin etkisiyle İstanbul’daki yenilikçi anlayışla inşa edilen minberlerde fonksiyonalizm başta olmak üzere konstrüktivizm, brütalizm, art nouveau, art deco, deconstrüktivizm, minimalizm, sürrealizm, soyut ekspresyonizm ve postmodernizm akımlarının etkileri görülür.

Anahtar Kelimeler

• Sanat Tarihi
• Modern Minberler
• 21. Yüzyıl
• Çağdaş Sanat
• İstanbul

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Innovative Approaches in 21st-Century Mosque Minbars in Istanbul

Öz

This study aims to examine the impact of modernism and the intellectual movements that emerged alongside it on the design of minbars (the pulpit in a mosque) in 21st-century mosques constructed in Istanbul within an innovative architectural approach. It seeks to identify the ideological influences shaping the architects’ design decisions to analyze how modern forms are manifested in minbar designs, and to determine the extent to which these designs diverge from traditional stylistic conventions. The analysis reveals that the examined minbars largely exhibit distinct and non-sequential design approaches rather than a uniform stylistic progression. The departure of these minbars from traditional forms, along with the use of diverse techniques and materials, reflects the evolving architectural paradigms of their time. The Industrial Revolution introduced a profound transformation in the construction sector, replacing traditional materials such as stone and wood with glass, steel, cast iron, and reinforced concrete, thereby enabling the emergence of more original and innovative designs. Architectural developments during the late Ottoman period and following the establishment of the Republic represent a reflection of the country’s broader cultural and social transformation. The adoption of modernism and new materials allowed Turkish architects to move beyond conventional frameworks and to produce contemporary and innovative designs, laying the foundations of Turkey’s modern architectural heritage. The influence of intellectual movements that developed in Europe on Turkish architects contributed to the emergence of innovative approaches in minbar design. Consequently, minbars constructed in Istanbul with an innovative architectural perspective display influences of various artistic and architectural movements including functionalism—most prominently—along with constructivism, brutalism, art nouveau, art deco, deconstructivism, minimalism, surrealism, abstract expressionism and postmodernism.

Anahtar Kelimeler

• Art History
• Modern Pulpits
• 21st Century
• Istanbul
• Contemporary Art

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akar, M. ve Pilehvarian, N. K. (2019). Türkiye’de Güncel Cami Mimarisi Üzerine Bir Araştırma: İstanbul Esenler İlçesi Örneği. Yakın Mimarlık, 2(2). ss. 63-89.
2. Aslanoğlu, İ. (2010). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı. Bilge Kültür Sanat. Bozdoğan, S. (2012). Modernizm ve Ulusun İnşası. Metis.
3. Dostoğlu, N. (1995). Modern Sonrası Mimarlık Anlayışları. Mimarlık, 3(1), ss. 46-50.
4. Elmas, A. C. (2023). Arzu’nun Bir Mabedin Varoluş Mücadelesi Taksim Cami Basından İktisaslar Kitabında Açılış Konuşması, Basın İlan Kurumu.
5. Gürsoy, E. (2013). Günümüz Cami Mimarisinde İlkesiz Yaklaşım. Süleyman Demirel Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (28). ss. 239-253.
6. Güner, H. E. (2018). Türk Ocakları, Mimarisi ve Geleneksel Öğeleri: Ankara ve İzmir Örneği. Türkiye Sanat ve Tasarım, (1), ss. 99-118.
7. Gürsoy, E. (2011). Modern Mimarlık Tarihi Sürecinde İzmir Camileri. (Yayımlanmamış Doktora tezi). Ege Üniversitesi.
8. Hasol, D. (2017). 20. Yüzyıl Türkiye Mimarlığı. Yem.

9. Heynen, H. (2011). Mimarlık ve Modernlik. (Çev. N. Bahçekapılı). Versus.
10. Kırcı, N. (2013). 20. yüzyıl mimarlığı. Nobel Akademik.
11. Kutlu, M. ve Düzenli, H. İ. (2016). Cumhuriyet Dönemi İstanbul’unda Cami Mimarisi. Sosyoloji Divanı, 7(1), ss. 89-108.
12. Küçükerman, Ö. (2011). İstanbul’da Karacaahmet Tarihi Mirası İçinde Şakirin Camii. Semiha Şakir Vakfı.
13. Mutlu, B. (1996). Mimarlık Tarihi Ders Notları. Mimarlık Vakfı Endüstri.
14. Nasır, A. (1991). Türk Mimarlığında Yabancı Mimarlar. (Yayımlanmamış Doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
15. Oral, B. (2017). 21. Yüzyıl Türkiye’sinde Muhafazakâr Milli Mimarlık Arayışları ve Yansı-maları. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (41). ss. 237-255.
16. Oral, B. (2019). Mimar Sinan’ın İstanbul’daki Camilerinde Minber. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler. (3), ss. 183-213.
17. Oral, B. (2020). Muhafazakâr Tutumun Estetik Sorunsalı Bağlamında Çağdaş Cami Mimarisi. Ege Üniversitesi Sanat Tarihi, (2). 489-519.
18. Özer, B. (1964). Rejyonalizm, Universalizm, Ve Çağdaş Mimarimiz Üzerine Bir Deneme. T.T.U. Mimarlık Fakültesi.
19. Papayannis, T. ve Venezis, A. (1965). Modern Mimari, Doğuşu Kuruluşu ve Görünüşü. Mimarlık. (4), 1-36.
20. Ragon, M. (1998). Modern Mimarlık ve Şehircilik Tarihi. (Çev. M. A. Erginöz). Kabalcı.
21. Solomon, R. (2024). Guggenheim Müzesi: Frank Lloyd Wright. https://www.arkitektuel. com/solomon-r-guggenheim-muzesi/ (Erişim tarihi: 10 Temmuz 2024).
22. Sözen, M. (1984). Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlığı. Türkiye İş Bankası Kültür.
23. Tanyeli, U. (1997). “Modern Mimarlık”. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. (2), ss. 1286-1289. Yem.
24. Tekelı̇, İ. (2007). Türkiye’de Mimarlığın Gelişiminin Toplumsal Bağlamı. R. Holod, A. Evin ve S. Özkan (Ed.), Modern Türk Mimarlığı 1900-1980. ss. 15-36. TMMOB Mimarlar Odası.
25. Wagner, O. (2021). Modern Mimarlık. (Çev. H. Tüzün). Arketon.