Osmanlı Modernleşmesinin Eğitim Alanındaki Yansımaları: İnşa Süreci ve Mimarisiyle Trabzon’daki Okul Binaları

Öz

Osmanlı Devleti’nin Tanzimat’la başlayan yeniden yapılanma sürecinde birçok yeni kurum oluşturulmuş ve bu kurumlar için binalar inşa edilmiştir. Tanzimat Dönemi’yle birlikte eğitim alanında da birtakım köklü düzenlemelere gidilmiş, Osmanlı eğitim sistemi yeni baştan düzenlenmiştir. Bu düzenlemelere paralel olarak Osmanlı vilayetlerinde okullar açılmıştır. Trabzon Vilayeti de eğitim alanındaki modernleşmenin yansıdığı vilayetlerin başında gelmektedir. Vilayetin merkezi olan Trabzon sancağında Müslim, gayrimüslim ve ecnebiler tarafından farklı derecelerde pek çok okul inşa edilmiştir. Ticaret ve liman kenti olması hasebiyle tarih boyunca yenilik ve değişimleri açık olan Trabzon’da, Tanzimat sonrası oluşturulan eğitim kurumları arasında Müslümanlar tarafından çok sayıda iptidai mektebi, mülki, askeri ve inas rüştiyesi ile bir idadi mektebinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Trabzon’da gayrimüslimlerin de yoğunlukta olduğu bilinmektedir. 19. yüzyılın başlarında Trabzon Vilayeti nüfusu Rum, Ermeni ve Türklerden oluşmaktaydı ve Rumlar gayrimüslim nüfus içinde en yüksek orana sahipti. Eğitim yapıları konusunda da sayıca çoğunluk Rumlarda idi. Gayrimüslimler arasında Trabzon’da sayıca ikinci sırada bulunan Ermeniler yeni baştan okul binası inşa etmek yerine mevcut binaları kullanma yoluna gitmişledir. Trabzon’da yabancılar da okul açmışlardır. Fransızlar tarafından inşa edilecek olan ve 1888’de projelendirilen okul binasının yanında, bir Fransız mektebi inşa edilmiştir. Osmanlı topraklarındaki sayılı İran okullularından biri de Trabzon’dadır. Osmanlı arşiv belgelerinin temel kaynak oluşturduğu bu makalede, Trabzon’da Müslim, gayrimüslim ve ecnebiler tarafından açılan okullar, ulaşılabilen veriler ışığında inşa süreçleri, mimarileri, üslupları, mimarları ve dönemin kamu yapıları içindeki yerleri belirlenerek ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bir ticaret ve liman kenti olan Trabzon’un çok kimlikli yapısı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde inşa edilen ve eğitimdeki modernleşmenin somut anıtları olan okul binalarına yansımış; bu yapılar Trabzon’un mimari görünümünde belirleyici olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• Osmanlı Mimarisi
• Okul Binaları
• İptidai
• Rüştiye
• İdadi

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Educational Reflections of Ottoman Modernization: The Architecture and Construction Process of School Buildings in Trabzon

Öz

During the reorganization process of the Ottoman Empire that began with the Tanzimat era, many new institutions were established, and buildings were constructed to accommodate them. The Tanzimat period also marked a significant transformation in the field of education, leading to a comprehensive restructuring of the Ottoman educational system. In parallel with these educational reforms, schools were established across the Ottoman provinces. Among the provinces where the effects of educational modernization were most clearly observed was the Vilayet of Trabzon. In the central district of the province, the Sanjak of Trabzon, numerous schools of various levels were built by Muslim, non-Muslim, and foreign communities. As a commercial and port city historically open to innovation and change, Trabzon became home to a wide range of educational institutions following the Tanzimat era. These included a significant number of iptidai (primary) schools established by Muslims, as well as mülkiye (civil), askeri (military), and inas rüştiyesi (girls’ secondary schools), along with an idadi (preparatory high school). It is well known that Trabzon had a significant non-Muslim population. In the early 19th century, the population of the Trabzon Vilayet consisted primarily of Greeks (Rums), Armenians, and Turks, with the Greek community comprising the largest segment among the non-Muslims Greeks. This demographic predominance was also reflected in the number of educational buildings established by the Greeks. Among the non-Muslim communities in Trabzon, Armenians constituted the second largest group. Rather than constructing entirely new school buildings, the Armenian community typically repurposed existing structures. Foreign communities also established schools in Trabzon. In addition to a French school that was constructed, a separate school building was projected by the French in 1888, indicating their growing educational and cultural presence in the region. Trabzon was also home to one of the few Iranian schools in the Ottoman Empire. This article, which draws primarily on Ottoman archival documents, aims to examine the schools established in Trabzon by Muslim, non-Muslim, and foreign communities. Within the scope of available data, it analyzes their construction processes, architectural features, stylistic characteristics, architects, and their position within the broader context of public buildings of the period. As a commercial and port city, Trabzon possessed a multi-ethnic and multi-cultural character, which was reflected in the school buildings constructed during the late Ottoman period. These schools, as tangible monuments of educational modernization, played a significant role in shaping the architectural landscape of the city.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• Ottoman Architecture
• School Buildings
• İptidai (Primary Schools)
• Rüştiye (Middle Schools)
• İdadi (High Schools)

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Açık, T. (2021). Fetihten 19. Yüzyıla Trabzon Şehrinin Mahalleleri. Trabzon’da Fetih ve Şehir (ss. 173–300).
2. Aksoy, V. (2024). Tanzimattan Cumhuriyete Trabzon’da Eğitim. Serander Yayınları. Akyüz, Y. (2013). Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000–M.S. 2013). Pegem Akademi.
3. Alan, G. (2010). Amerikan Board Misyonerlerinin Trabzon ve Çevresinde Yürüttükleri Faa-liyetler Çerçevesinde Eğitim Alanındaki Çalışmalar. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Özel Sayı, 148–168.
4. Albayrak, H. (2008). Trabzon Milli Eğitim Tarihi (Cilt 1). Trabzon Valiliği Yayınları.
5. Albayrak, H. (2002). 19. Yüzyılda Azınlık ve Yabancı Okullar. Trabzon ve Çevresi Ulusla-rarası Tarih Dil Edebiyat Sempozyumu Bildirileri (ss. 412–440).
6. Altınova Şahin, A. (2018). Osmanlı Devleti’nde Rüşdiye Mektepleri. Türk Tarih Kurumu.
7. Arslanyürek, Y. (2015). Osmanlı Devleti’nde Islahhaneler (Sanayi Mektepleri). Asia Minor Studies, 3(6), 1–21.
8. Azap, E. Y. (2023). Osmanlı Döneminde Açılan İran Okulları ve İranlıların Eğitimi (1883–1912). Belleten, (310), 985–1019.

9. Bilim, C. Y. (1998). Türkiye’de Çağdaş Eğitim Tarihi (1734–1876). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
10. Büyükkarcı, S. (2000). Osmanlı Devleti’nde İran Okulları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (8), 11–48.
11. Büyükkarcı, S. (2003). Türkiye’de Rum Okulları. Yelken Yayınları. Ergin, O. N. (1977). Türk Maarif Tarihi (Cilt 2). Eser Kültür Yayınları.
12. Fortna, B. C. (2005). Mekteb-i Hümayûn: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde İslam, Devlet ve Eğitim (P. Sıral, Çev.). İletişim Yayınları.
13. Göktaş Kaya, L., Özkurt, M. (2018). 19–20. Yüzyıl Osmanlı Eğitim Yapıları: Kastamonu Merkez Mekteb-i İdadi, Mekteb-i Sanayi, Rum Mektebi. The Journal of Academic Social Science, (73), 37–56.
14. Güçtekin, N. (2021). Osmanlı Devleti’nin 1907–1908 Yılına Ait Eğitim İstatistiği. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 11(22), 125–167.
15. İpek, N. (2022). Trabzon Rumları. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (32), 397–440.
16. Kaya Doğanay, F. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Rüşdiye Mektepleri (Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Kiremitciyan, T. (2020). Arşiv Belgelerine Göre Hasköy’ün Günümüze Ulaşamayan Ermeni Eğitim Yapıları. Sanat Tarihi Yıllığı, 29, 145–169.
18. Koç, B. (2007). Osmanlı Islahhanelerinin İşlevlerine İlişkin Bazı Görüşler. Gaziantep Üni-versitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 36–50.
19. Koçer, H. A. (1992). Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi.
20. Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Türk Tarih Kurumu.
21. Kodaman, B. (1980). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Kadar Sanayi Mektepleri. O. Okyar & H. İnalcık (Eds.), Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071–1920) (ss. 287–296).
22. Küçükuğurlu, M., & Yılmaz, Ö. (2019). Osmanlı Dönemi Trabzon Şehir Haritası (19. Yüzyıl). Zafer Form Ofset.
23. Kutlu, Z. G. (2018). 19. Yüzyıldan Günümüze İstanbul’da Fransız Okul Yapıları (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
24. Mahmud Cevad. (2002). Maârif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı. Mutlu, Ş. (2005). Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okulları. Gökkubbe Yayınları. Okuyan, A. (2013). 19. Yüzyılın Son Çeyreğinde Trabzon. Kalem Yayınevi.
25. Öksüz, H., Usta, V., & İnan, K. (2009). Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası Tarihi (1884–1950). TSİO Yayınları.
26. Özen, H., et al. (2010). Trabzon Kültür Envanteri. Trabzon Valiliği Yayınları.
27. Özalp, R., & Ataünal, A. (1977). Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı. Milli Eğitim Basımevi.
28. Özbek, Y. (2019). Tanzimat Sonrası Osmanlı Eğitim Yapıları. Osmanlı Sanatında Değişim ve Dönüşüm (ss. 317–355). Literatür Yayıncılık.
29. Özgüven, B. (1990). İdadi. Tarih ve Toplum, (82), 44–47.
30. Özsüer, E. (2019). Trabzon Rum Mektebi: Doğu’nun Deniz Feneri. Serander Yayınları.
31. Öztürk, C. (1995). Türkiye’de Mesleki ve Teknik Eğitimin Doğuşu I: Islahhâneler. Hakkı Dursun Yıldız Armağanı (ss. 427–442).
32. Pala Azsöz, G. (2021). Kırklareli’nde Gayrimüslimlerin İnşa Ettiği Yapılara İlişkin Bir İnceleme. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 6(1), 267–283.
33. Piyale, M. (1988). Trabzon’da Eğitim ve Kültür Hayatı (1839–1923) (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi.
34. Polat Haydaroğlu, İ. (1990). Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
35. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiyye. (1316/1321). Matbaa-i Amire.
36. Sırrı Paşa. (2011). Mektubat-ı Sırrı Paşa (A. Karaçavuş, Haz.). Serander Yayınları.
37. Şaşmaz, M. (1997). İngiliz Konsolosu Alfred Biliotti’nin 1885’teki Raporuna Göre Trabzon Vilayetinde Eğitimin Durumu. Tarih ve Toplum, 163, 41–53.
38. Şenel, Ş.,- Terzi, H. (2019). Trabzon’daki İran Konsolosluğu Faaliyetleri (1877–1923). AHBV Edebiyat Fakültesi Dergisi, (1), 83–95.
39. Şimşek Özel, H. (2018). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İzmir’de Eğitim Yapıları (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Tan, H. (2019). Trabzon Vilayeti’nde Ecnebiler (1853–1908) (Doktora Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
41. Taşkın, Ü. (2009). 1317 (1899–1900) Maarif Salnamesi’ne Göre Trabzon Vilayetinde Eğitim Kurumları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(7), 244–262.
42. Tekeli, İ., & İlkin, S. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. Türk Tarih Kurumu.
43. Tırnık, E. (2022). Atatürk Köşkü Müzesi. T Dergi, 4, 8–11.
44. Trabzon Vilâyeti Salnâmesi. (1286/1292/1305/1318).
45. Türkmen, K. (2022). Osmanlı’da Modern Eğitimin Günümüze Ulaşamayan Bir Temsilcisi: İnşa Süreci ve Mimari Detayları ile Kırşehir Mekteb-i İdadisi. Art-Sanat, 17, 529–550.
46. Vahapoğlu, H. (2005). Osmanlı’dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar. MEB Yayınları.
47. Yazıcı Metin, N. (2019). Devlet Kapısı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Hükümet Konaklarının İnşa Süreci ve Mimarisi. Kitabevi Yayınları.
48. Yazıcı Metin, N. (2024a). Osmanlı’nın Gureba Hastaneleri: İnşa Süreci ve Mimarisi ile Türkiye Örnekleri. Kitabevi Yayınları.
49. Yazıcı Metin, N. (2024b). Osmanlı Kamu Yapıları. Osmanlı Sanatı ve Mimarisi (ss. 739–778). Akademisyen Yayınevi.
50. Yıldırım, M. A. (2012). II. Meşrutiyet Devrinde Vilayet Sanayi Mekteplerini Yeniden Ya-pılandırma Girişimleri: Vilâyât Sanayi Mektepleri Tertibatı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 31(52), 135–170.
51. Yolalıcı, M. E. (1994). Maarif Salnamelerine Göre Trabzon Vilayetinde Eğitim ve Öğretim Kurumları. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), 5(5), 435–473.
52. BOA. / Cumhurbaşkanlığı/ Başkanlık Osmanlı Arşivi Belgeler
53. BOA., A.MKT.MHM., 145/14, 26 Rebiyülevvel 1275, 3 Kasım 1858; A.MKT.UM., 507/23, 11 Rebiyülahir 1278, 16 Ekim 1861.
54. BOA., A.MKT.NZD., 451/86, 29 Rebiyülevvel 1379, 24 Eylül 1862; A.MKT.NZD., 458/71, 10 Cemaziyelevvel 1279, 3 Kasım 1862; A.MKT.NZD., 463/16, 12 Cemaziyelahir 1279, 5 Aralık 1862
55. BOA., A.MKT.MHM., 247/16, 27 Cemaziyelevvel 1279, 20 Kasım 1862; A.MKT.MHM., 259/78, 18 Şevval 1279, 8 Nisan 1863; A.MKT.MHM., 263/32, 24 Zilkade 1279, 13 Mayıs 1863.
56. BOA., AZN., 80/28, 22 Şaban 1326, 19 Eylül 1908.
57. BOA., BEO., 235/17617, 26 Zilhicce 1310, 11 Temmuz 1893; BEO., 3532/ 264890, 19 R. Evvel 1327, 10 Nisan 1909
58. BOA., DH.İD., 30/37, 3 Muharrem 1331, 13 Aralık 1912; DH.İD., 214/11, 7 Cemaziyelahir 1332, 3 Mayıs 1914; DH.İD., 30/38, 22 Muharrem 1331, 1 Ocak 1913.
59. BOA., DH. MKT 1399/9, 16 Cemaziyelevvel 1304, 10 Şubat 1887; DH. MKT., 1562/83, 4 Rebiyülevvel 1306, 8 Kasım 1888; DH.MKT., 1848/56, 2 Zilhicce 1308, 9 Temmuz 1891;DH.MKT., 1890/29, 14 Rebiyülahir 1309, 17 Kasım 1891; DH.MKT. 1900/87, 11 Cemazi-yelevvel 1309, 13 Aralık 1891; DH.MKT., 1909/53, 9 Cemaziyelahir 1309, 10 Ocak 1892; DH.MKT., 1200/15, 1 Şaban 1325, 1 Eylül 1907; DH.MKT., 2670/60, 5 Zilkade 1326, 29 Kasım 1908; DH.MKT., 2788/91, 16 Rebiyülevvel 1327, 7 Nisan 1909; DH.MKT., 2793/44, 21 Rebiyülevvel 1327, 12 Nisan 1909; DH.MKT., 2899/71, 27 Receb 1327, 14 Ağustos 1909.
60. BOA., DH.MUİ., 10/19, 15 Ramazan 1327, 30 Eylül 1909; DH.MUİ., 85/64, 2 Cemaziye- lahir 1328, 11 Haziran 1910. BOA., FTG.f., No: 1863.
61. BOA., İ.AZN., 16/20, 2 Rebiyülahir 1313, 22 Eylül 1895; İ.AZN, 32/33, 16 Safer 1316, 6 Temmuz 1898; İ.AZN., 49/22, 8 Zilkade 1320, 6 Şubat 1903; İ.AZN., 57/8, 8 Cemaziye-lahir 1322, 20 Ağustos 1904; BOA., İ.AZN., 74/43, 8 Şevval 1325, 14 Kasım 1907; İ.AZN., 117/14, 15 Mayıs 1329, 28 Mayıs 1913; İ.AZN., 117/14, 12 Recep 1332, 6 Haziran 1914.
62. BOA., İ.DH., 498/33883, 15 Cemaziyelevvel 1279, 8 Kasım 1862
63. BOA., İ.MF., 20/18, 4 Şevval 1330, 16 Eylül 1912; İ.MF., 20 /32, 3 Zilkade 1330, 14 Ekim 1912; İ.MF., 20/50, 3 Zilhicce 1330, 13 Kasım 1912; İ.MF., 20/51, 8 Zilhicce 1330, 18 Kasım 1912.
64. BOA., İ.RSM., 32/19, 9 Şaban 1326, 6 Eylül 1908.
65. BOA., MF.MKT., 81/38, 4 Ramazan 1300, 9 Temmuz 1883; MF.MKT., 97/53, 22 Cemazi-yelahir 1305, 6 Mart 1888; MF.MKT., 101/119, 26 Muharrem 1306, 2 Ekim 1888. MF.MKT., 104/100, 25 Rebiyülahir 1306, 29 Aralık 1888; MF.MKT. 157/57, 8 Recep 1310, 28 Ocak 1893; MF.MKT., 184/70, 8 Reabiülahir 1311, 19 Ekim 1893; MF.MKT., 188/142, 26 Cemaziyelevvel 1311, 5 Aralık 1893; MF.MKT., 210/49, 15 Zilhicce 1311, 19 Haziran 1894; MF.MKT., 264/1, 28 Zilkade 1312, 23 Mayıs 1895; MF.MKT., 266/48, 8 Zilhicce 1312, 2 Haziran 1895; MF.MKT., 299/13, 22 Zilhicce 1312, 16 Haziran 1895; MF.MKT., 443/6, 27 Zilkade 1316, 8 Nisan 1899; MF.MKT., 481/ 15, 20 Şaban 1317, 24 Aralık 1899; MF.MKT., 961/5, 7 Ramazan 1324, 25 Ekim 1906; MF.MKT., 1035/76, 16 Zilhicce 1325, 20 Ocak 1908; MF.MKT., 1079/11, 26 Ramazan 1326, 22 Ekim 1908; MF.MKT., 1205/53, 19 Rebiyülevvel 1333, 4 Şubat 1915.
66. BOA., MF.İBT., 27/78, 12 Rebiyülevvel 1308, 21 Mayıs 1891; MF.İBT., 28/35, 19 Rabiülahir 1309, 22 Kasım 1891;MF.İBT., 304/92, 28 Safer 1329, 28 Şubat 1911; MF.İBT., 426/81, 28 Cemaziyelevvel 1331, 5 Mayıs 1913; MF.İBT., 459/5, 12 Zilkade 1331, 13 Ekim 1913; MF.İBT., 499/76, 27 Cemaziyelahir 1332, 23 Mayıs 1914; MF.İBT., 503/72, 22 Recep 1332, 16 Haziran 1914.
67. BOA., ML.EEM., 38/4, 27 Cemaziyelahir 1292, 31 Temmuz 1875; ML.EEM., 800/30, 23 Rebiyülevvel 1326, 25 Nisan 1908.
68. BOA., MV, 231/257, 20 Ramazan 1331, 23 Ağustos 1913; MV., 81/38, 10 Ramazan 1332, 4 Haziran 1914.
69. BOA., ŞD., 1826/19, 29 Safer 1288, 20 Mayıs 1871; ŞD., 574/55, 26 Şaban 1302, 10 Haziran 1885; ŞD., 213/21, 25 Zilkade 1312, 20 Mayıs 1895; ŞD., 217/3, 21 Zilhicce 1318, 11 Nisan 1901; ŞD. 1862/5, 18 Rebiyülevvel 1325, 1 Mayıs 1907; ŞD., 1868/1, 17 Receb 1330, 2 Temmuz 1912.
70. BOA., TSMA.e, 1385/20, 19 Cemaziyelevvel 1303, 23 Şubat 1886.
71. BOA., Y.A.RES., 45/29, 28 Muharrem 1305, 16 Ekim 1887; Y.PRK.UM., 10/56, 16 Safer 1305, 3 Kasım 1887; Y.A.RES., 45/29, 14 Rebiyülevvel 1306, 18 Kasım 1888.
72. BOA., Y.MTV., 301/83, 13 Receb 1325, 22 Ağustos 1907.