Dresden Sachsischen Landesbibliothek’de Bulunan Fuzûlî’nin Beng ü Bâdesi

Öz

Bu makale, Fuzûlî’nin (ö. 1556) 1508-1524 arasında yazdığı düşünülen Beng ü Bâde adlı mesnevisinin, 1599-1600 yılında Bağdat valisi Sokulluzâde Hasan Paşa için hazırlanan Dresden Sachsischen Landesbibliothek’te Eb. 362 numaraya kayıtlı resimli bir nüshasını kodikolojik ve ikonografik olarak inceler. Kaynaklarda 440/444 beyitten oluştuğu belirtilen eserde, afyonla şarabın karşılaştırılarak şarabın üstün geldiği mücadele alegorik söyleşi ve münazara şeklinde kaleme alınmıştır. 1599-1600 yılında Osmanlı sanatsever yöneticilerin desteğiyle Osmanlı resim sanatı için önemli üretim merkezlerinden biri olan Bağdat’ta hazırlanan eser, farklı bir kültürü ve üslubu yansıtan resimler içermesi açısından önem taşır. Eser, 28 yapraktan oluşur. Metin nestâlik hatla yazılmıştır. Yazmanın miklepli koyu kahverengi deri cildi özgündür. Yaprak 2b’de Hz. Muhammed ve dört halifenin meclisi, yaprak 7b’de Bâde’nin dost meclisinden sakinin kovulması, yaprak 25a’da Bâde ile Beng’in savaş için karşılıklı saf tutmaları konulu resimler bulunur. El yazması üç resim içermesine rağmen, kalitesiyle Sokulluzâde Hasan Paşa’nın sanat hamiliğini tescil ederken, diğer yandan tercihlerini yansıtması, ilk resimde Hz. Muhammed’in tasvirine yer verilmesi, ikinci resimde Paşa’nın bizzat kendini resmettirmesi ve son resimdeki Bağdat’ın kültür ve toplumsal yapısını yansıtan farklı statüde ve kalabalık insan gruplarını doğal, canlı ve renkli bir üslupla okuyucuya aktarmasıyla, İstanbul ve Bağdat nakkaşhanelerinin farklı zevklerinin birleşimini gösteren nadir örneklerden biri olarak önem teşkil eder.

Anahtar Kelimeler

• Fuzûlî
• Beng ü Bâde
• Sokulluzâde Hasan Paşa
• Bağdat resim üslubu
• Osmanlı resmi
• İkonografi

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kay-nakçada belirtildiği beyan olunur.

Fuzûlî’s Beng ü Bâde In Dresden Sachsischen Landesbibliothek

Öz

This article examines the codicology and iconography of an illustrated copy of Fuzûlî’s (d. 1556) masnavi, Beng ü Bâde, thought to have been written between 1508 and 1524. It was prepared for the governor of Baghdad, Sokulluzâde Hasan Pasha, in 1599-1600, and registered as Eb. 362 in the Dresden Sachsischen Landesbibliothek. Sources indicate that the work consists of 440/444 couplets. The work, which compares opium and wine, with the latter prevailing, is written in the form of an allegorical dialogue and debate. Prepared with the support of Ottoman art-loving administrators in Baghdad, a major production center for Ottoman painting in the 1600s, the work is significant for its inclusion of images reflecting a distinct culture and style. The manuscript consists of 28 folios, and the text is written in nasta’liq script. The manuscript’s dark brown leather binding with flap dates to the same period as the work. On folio 2b, is a painting depicting the gathering of the Prophet Muhammad and the Four Sunni Caliphs. Other paintings depict the expulsion of the cupbearer from Bâde’s friendly gathering (fol. 7b), and Bâde and Beng lining up opposite each other for war (fol. 25a). Although the manuscript contains only three illustrations, its quality attests to Sokulluzâde Hasan Pasha’s patronage of art, while also reflecting his artistic preferences. The first illustration features a depiction of the Prophet Muhammad, the second depicts the Pasha himself, and the final illustration portrays large groups of people of varying status, reflecting the cultural and social structure of Baghdad, in a natural, vibrant, and colorful style. It is significant as a rare example of the fusion of the diverse tastes of the Istanbul and Baghdad nakkaşhanes.

Anahtar Kelimeler

• Fuzûlî
• Beng ü Bâde
• Sokulluzâde Hasan Pasha
• Baghdad style
• Ottoman Painting
• Iconography

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Afyoncu, E. (2009). ‘‘Sokulluzâde Hasan Paşa’’. TDV İslâm Ansiklopedisi 37 içinde (s. 366-68). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. İstanbul.
2. Atasoy, N. (2005). Derviş Çeyizi Türkiye’de Tarikat Giyim-Kuşam Tarihi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Bağcı, S. Vd, (2012). Osmanlı Resim Sanatı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Budak, A. M. Kanar. (2017) Fuzûlî’nin Yaşadığı Çağa Eleştirel Tanıklığı. Beng ü Bâde, İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
5. Çağman, F. (1979). ‘‘XVI. Yüzyıl Sonlarında Mevlevî Dergahlarında Gelişen Bir Minyatür Okulu’’, I. Milletlerarası Türkoloji Kongresi, Tebliğler. 651-677.
6. Çağman F.-Z. Tanındı. (2005). ‘‘Tarikatlarda Resim ve Kitap Sanatı’’. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufîler içinde, Haz. A. Yaşar Ocak, Ankara: Türk Tarih kurumu Yayınları: s. 505-532.
7. Çınar, G. K. (2011). ‘‘İki Büyük Türk Hakanı Şah İsmail ve Şeybani Han Arasındaki Söz Düellosu’’. History Studies içinde C. III, 75-87.
8. Değirmenci, T, (2017). ‘‘Bir Osmanlı Paşasının Padişahlık Rüyası: Sokulluzâde Hasan Paşa ve Resimli Dünya Tarihi’’, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, Cilt: 49 Sayı: 49, 171-202.

9. Devellioğlu, F. (2000). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, (17. Baskı), Ankara: Aydın Kitabevi.
10. Fetvacı, E. (2013). Sarayın İmgeleri, Osmanlı Sarayının Gözüyle Resimli Tarih, (çev. Nurettin Elhüseyni), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
11. Fleischer., Henricus Orthorius (1831). Catalogus. Codicum Manuscriptorum Orientalium. Bibliothecae Regiae Dresdensis. Lipsiae, Leipzig.
12. İspir, M. (2007). ‘‘Fuzûlî’nin Türkçe Divanında Naat Türü ve İşlenişi’’. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 7(3), 185-216.
13. Köleoğlu, M. (2002). Fuzûlî’nin Beng ü Bâdesi. (Kaynak, Konu, Üskup ve Şekil Yönünden İnceleme), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Elazığ.
14. Milstein, R. (1990). Miniature Painting in Ottoman Baghdad, Islamic Art and Architecture No. 5., Costa Mesa, Calif.: Mazda Publisher.
15. Nazmi-zâde Murteza. (2014). Gülşen-i Hulefâ. Bağdat Tarihi 762-1717, (Haz. Mehmet Karataş), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
16. Ocak, A.Y. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik Kalenderîler (XIV-XVII. Yüzyıllar), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Özkan, M. (2021). Buhara Hanlığı (1500-1920). İstanbul: Selenge Yayınları.
18. Peçevi İbrahim Efendi. (1982). Peçevi Tarihi II (B. S. Baykal, Haz.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
19. Rührdanz, K. (1978). Islamische Miniaturhandschriften aus Bestanden der DDR - IV. Illustrationen zu Fudulis “Bang wa Bâde”. In: Wiss. Zeitschr. Univ. Halle, XXVII (1978), Ges. Reihe, H. 3. S. 107-114.
20. Taner, M. (2020). Caught in a Whirlwind: A Cultural History of Ottoman Baghdad as Reflected in Its Illustrated Manuscripts. Brill.
21. Tanındı, Z. (1984). Siyer-i Nebî. İslam Tasvir Sanatında Hz. Muhammed’în Hayatı. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
22. Vanlıoğlu, M. (1997). “Beng u Bâde ve Muhtevası”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı:3, Konya: 197-200.
23. Yıldırım, A., (2004). “Fuzûlî’nin Beng Ü Bâde Mesnevisi ve Bâde Sembolü”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 2, Sayfa: 139-146, Elazığ.