ETİK İLKELER
Dergimizin etik ilkeleri ve yayın politikası, Committee on Publication Ethics (COPE), Directory of Open Access Journals (DOAJ) ve Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi (Yönerge) tarafından yayınlanan rehberler ve politikalar dikkate alınarak hazırlanmıştır.
Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler
a) İntihal: Başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini, uygulamalarını, yazılarını, şekillerini veya eserlerini sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunmak,
b) Sahtecilik: Araştırmaya dayanmayan veriler üretmek, sunulan veya yayınlanan eseri gerçek olmayan verilere dayandırarak düzenlemek veya değiştirmek, bunları rapor etmek veya yayımlamak, yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek,
c) Çarpıtma: Araştırma kayıtları ve elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan yöntem, cihaz ve materyalleri kullanılmış gibi göstermek, araştırma hipotezine uygun olmayan verileri değerlendirmeye almamak, ilgili teori veya varsayımlara uydurmak için veriler ve/veya sonuçlarla oynamak, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek,
ç) Tekrar yayım: Bir araştırmanın aynı sonuçlarını içeren birden fazla eseri doçentlik sınavı değerlendirmelerinde ve akademik terfilerde ayrı eserler olarak sunmak,
d) Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde, uygun olmayan biçimde parçalara ayırarak ve birbirine atıf yapmadan çok sayıda yayın yaparak doçentlik sınavı değerlendirmelerinde ve akademik terfilerde ayrı eserler olarak sunmak,
e) Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek, aktif katkısı olan kişileri yazarlar arasına dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini yayım sırasında veya sonraki baskılarda eserden çıkarmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmek,
Diğer etik ihlal türleri şunlardır:
a) Destek alınarak yürütülen araştırmalar sonucu yapılan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile bunların katkılarını belirtmemek,
b) Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez veya çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak,
c) İncelemek üzere görevlendirildiği bir eserde yer alan bilgileri eser sahibinin açık izni olmaksızın yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak,
ç) Bilimsel araştırma için sağlanan veya ayrılan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak,
d) Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmak,
e) Bilimsel bir çalışma kapsamında yapılan anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan ya da araştırma bir kurumda yapılacaksa ayrıca kurumun iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak,
f) Araştırmacılar ve yetkililerce, yapılan bilimsel araştırma ile ilgili olarak muhtemel zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirme ve uyarma yükümlüğüne uymamak,
g) Bilimsel çalışmalarda, diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgileri, izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanmamak, bu bilgilerin gizliliğine riayet etmemek ve korunmasını sağlamamak,
h) Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak,
Araştırma Etiği ve Bilimsel Sorumluluk İlkeleri
• Araştırmaların tasarlanması, gerçekleştirilmesi, değerlendirilmesi, raporlanması ve bilimsel yayın haline getirilmesi aşamalarında dürüstlük, nesnellik, güvenilirlik ve şeffaflık ilkelerine bağlı kalınmalıdır. Araştırmacılar; verilerin elde edilmesi, işlenmesi, analiz edilmesi ve yorumlanması sırasında gerçeği yansıtmayan, eksik veya yanıltıcı uygulamalardan kaçınmalı ve araştırmanın tüm aşamalarını gerektiğinde kontrol ve doğrulamaya imkân verecek şekilde kayıt altına almalıdır.
• Araştırmaya dâhil olan katılımcılar ve araştırma ekibindeki kişiler; araştırmanın amacı, yöntemi, kapsamı, uygulanma süresi, kullanılacak veri toplama yöntemleri ve elde edilen verilerin kullanım amacı hakkında açık, anlaşılır ve yeterli biçimde bilgilendirilmelidir. Katılımcıların araştırmaya ilişkin soruları uygun şekilde yanıtlanmalı ve araştırmaya başlamadan önce özgür iradeye dayalı bilgilendirilmiş onamları alınmalıdır.
• Araştırma kapsamında elde edilen kişisel bilgiler, özel nitelikli veriler ve katılımcılara ait diğer hassas bilgiler gizlilik ve mahremiyet ilkelerine uygun olarak korunmalıdır. Verilerin toplanması, saklanması, işlenmesi ve paylaşılması sırasında yürürlükte bulunan ulusal ve uluslararası veri koruma düzenlemelerine uyulmalı; katılımcıların anonimliği ve kişisel mahremiyeti mümkün olan en yüksek düzeyde güvence altına alınmalıdır. Kişilerin kimliğinin belirlenmesine neden olabilecek her türlü bilgi uygun güvenlik önlemleriyle korunmalıdır.
• Araştırmaya katılım gönüllülük esasına dayanmalıdır. Katılımcıların kararlarını etkileyebilecek baskı, tehdit, yönlendirme veya herhangi bir maddi ya da manevi zorlama unsuruna başvurulmamalıdır. Katılımcılara, herhangi bir gerekçe belirtme zorunluluğu olmaksızın ve istedikleri zaman araştırmadan ayrılabilecekleri açık ve anlaşılır biçimde bildirilmelidir.
• Araştırmanın yürütülmesi sırasında katılımcıların fiziksel, psikolojik, sosyal, kültürel veya ekonomik açıdan zarar görmesini önlemek amacıyla gerekli tedbirler alınmalıdır. Araştırmadan kaynaklanabilecek muhtemel riskler önceden belirlenmeli ve bu risklerin azaltılması için uygun önlemler planlanmalıdır. Çocuklar, yaşlılar, engelli bireyler veya karar verme kapasitesi sınırlı kişiler gibi özel korunma gerektiren gruplarla yapılan araştırmalarda daha yüksek düzeyde etik özen gösterilmeli ve gerekli durumlarda yasal temsilcilerinden onay alınmalıdır.
• Araştırmacılar bilimsel bağımsızlık ve tarafsızlıklarını korumalı; araştırmanın yürütülmesini veya sonuçlarını etkileyebilecek mevcut ya da olası çıkar çatışmalarını açıkça belirtmelidir. Araştırmaya sağlanan finansal destekler, sponsorluklar, kurumsal bağlantılar ve diğer proje destekleri şeffaf bir şekilde açıklanmalıdır. Araştırma bulguları herhangi bir kişi, kurum veya kuruluşun ekonomik, akademik ya da diğer çıkarları doğrultusunda değiştirilmemeli veya yönlendirilmemelidir.
• Bilimsel çalışmaların hazırlanması ve yayımlanması sırasında yayın etiği kurallarına uyulmalıdır. İntihal, veri uydurma, verileri değiştirme veya çarpıtma, araştırma sonuçlarının uygunsuz biçimde parçalara ayrılarak yayımlanması ve haksız yazarlık gibi etik ihlallerden kaçınılmalıdır. Araştırmada yararlanılan tüm bilimsel kaynaklar uygun akademik kurallara göre belirtilmeli ve başka araştırmacıların fikir, veri ve katkıları doğru biçimde kaynaklandırılmalıdır.
• Araştırma sonuçları değerlendirilirken bilimsel bilginin toplumsal etkileri ve kamu yararı göz önünde bulundurulmalıdır. Bilimsel bulguların yanlış anlaşılmasına, bağlamından koparılmasına veya kamuoyunun yanıltılmasına neden olabilecek eksik, abartılı ya da gerçeği tam olarak yansıtmayan açıklamalardan kaçınılmalıdır. Araştırmacılar bilimsel iletişim faaliyetlerinde doğruluk, akademik sorumluluk ve etik değerlere uygun hareket etmelidir.
• Yapay zekâ uygulamaları, dijital analiz araçları veya otomatik veri işleme sistemlerinin araştırma sürecinde kullanılması durumunda, söz konusu teknolojilerin araştırmadaki kullanım amacı ve katkısı açıkça belirtilmelidir. Bu teknolojilerin kullanımında veri güvenliği, bilimsel doğruluk, şeffaflık ve etik sorumluluk ilkeleri gözetilmeli; kullanılan sistemlerin araştırma verilerinin gizliliğini, güvenilirliğini veya bütünlüğünü olumsuz yönde etkilememesine dikkat edilmelidir.
Etik Kurul İzni
Etik kurul izni gerektiren, tüm bilim dallarında yapılan araştırmalar için etik kurul kararı alınmış olmalı ve karara ilişkin bilgi makale metinlerinde belirtilmelidir. Dergimiz etik kurul kararı bulunmayan çalışmaları değerlendirmeye almamaktadır. Etik kurul izni gerektiren çalışmalarda, izinle ilgili bilgiler (kurul adı, tarih ve sayı no) makale metninde yer almalıdır. Ulakbim TR Dizin tarafından alınan kararlar doğrultusunda 2020 yılından itibaren yayımlanacak çalışmalar için Etik Kurul İzni gerekmektedir.
Etik Kurul İzni Gerektiren Araştırmalar
Dergimizde, etik kurul izni gerektiren araştırmalar aşağıdaki çalışmaları kapsamaktadır:
• Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem ve görüşme teknikleri gibi yöntemlerle katılımcılardan veri toplanmasını içeren nitel veya nicel yaklaşımlarla yürütülen tüm araştırmalar,
• Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde retrospektif çalışmalar.
Bu tür çalışmaların değerlendirmeye alınabilmesi için ilgili etik kurul izinlerinin alınmış olması ve bu izinlerin makale metninde açıkça belirtilmesi gerekmektedir.
İntihal Denetimi
Dergimize yayımlanmak üzere gönderilen çalışmalar, İntihal.net programı aracılığıyla intihali önlemek amacıyla taranır. Çalışmaların benzerlik oranı %20'yi, tek kaynak benzerlik oranı %5’i geçmemelidir. Bu oranı aşan çalışmalar ön inceleme aşamasında yazarlara iade edilir. Dergimiz gönderilen veya yayımlanan bir makalede intihal tespit edilmesi durumunda COPE ilkeleri doğrultusunda hareket eder.
Dergi Sahibi ve Yayıncı ile İlişkiler
Editör ve yayıncı arasındaki ilişki editöryal bağımsızlık ilkesine dayanmaktadır. Editör ile yayıncı arasında yapılan yazılı sözleşme gereği, editörün alacağı tüm kararlar yayıncı ve dergi sahibinden bağımsızdır.
Düzeltme, Geri Çekme, Endişe İfadesi
Editörler, yayınlanan makalede, bulguları, yorumları ve sonuçları etkilemeyen küçük hatalar tespit edilirse düzeltme yayınlamayı düşünebilirler. Editörler, bulguları ve sonuçları geçersiz kılan büyük hatalar / ihlaller söz konusu olduğunda, makaleyi geri çekmeyi düşünmelidir. Düzeltme, geri çekme veya endişe ifadesi ile ilgili olarak COPE ilkelerini dikkate alınır.
Fikri Mülkiyet Haklarının Korunması
Dergimiz, yayınlanan tüm makalelerin fikri mülkiyet hakkını korumakla, olası ihlallerde derginin ve yazar(lar)ın haklarını savunmakla yükümlüdür.
Katılımcıların Kişisel Verilerinin Korunması
Dergimize gönderilen tüm kişisel veriler, yasal düzenlemelere ve etik kurallara uygun bir şekilde korunmaktadır.
Çıkar çatışmaları
Dergimiz; yazar(lar), hakemler ve diğer editörler arasındaki çıkar çatışmalarını göz önünde bulundurarak, çalışmaların yayın sürecinin bağımsız ve tarafsız bir şekilde tamamlamasını garanti eder.
Dergimize Yapılacak Şikayet ve İtirazlar
Dergimiz veya dergi kurullarımızda yer alan kurul üyelerinin sorumluluğunda olan içerik, prosedürler veya politikalarla ilgili şikayet ve itirazlarınızı arisdergisi@akmb.gov.tr ve arisdergisi@gmail.com adreslerine e-posta ile iletebilirsiniz. Dergimize iletilen şikayetler ve itirazları dikkatle inceler COPE ilkeleri kapsamında değerlendirilir.
PAYDAŞLARIN SORUMLULUKLARI
Yayın Kurulunun Etik Sorumlulukları
Arış Dergisi’ne başvurusu yapılan her makaleden Arış Dergisi Yayın Kurulu (Bundan sonra, “Yayın Kurulu”) ve Editörler/Editör yardımcıları sorumludur.
Yayın Kurulu, akademik dürüstlüğü teşvik eder. Yayın Kurulu, yazılı eserlerin orijinalliğini, bu eserleri yayın öncesinde intihal.net intihal önleme programı aracılığıyla denetleyerek teminat altına alır.
Yayın Kurulu, makale ve dergi yayım sürecinde bilimsel-etik olmayan davranışlarla ve intihalle ilgili önlemleri almaktan sorumludur.
Yayın Kurulu, makalelerin yayımlanmasına karar verirken, makalelerin özgün olmasına, okuyucu, araştırmacı ve uygulayıcılara katkı sağlamasına özen gösterirler.
Yayın Kurulu, makalelerle ilgili olumlu ya da olumsuz karar verirken, makalelerin özgün değeri, alana katkısı, araştırma yönteminin geçerli ve güvenirliği, anlatımın açıklığı ile derginin amaç ve kapsamını göz önünde tutarlar.
Yayın Kurulu, Arış Dergisinin ulusal ve uluslararası tanınırlığını artırmak için öneri verirler.
Editörlerin Etik Sorumlulukları
Editörler, dergide yayınlanan her makalenin dergi yayın politikaları ve uluslararası standartlara uygun olarak yayımlanmasından sorumludur.
Editörler, derginin yayın politikaları arasında bulunan kör hakemlik ve değerlendirme süreci politikalarını uygular, hakemlerin kimlik bilgilerini gizli tutar, her makalenin yansız ve süresi içinde değerlendirilmesini sağlarlar.
Editörler, makalenin yansız değerlendirilmesi için editörler, hakemler ve yazar(lar) arasındaki çıkar çatışması-çıkar birliği olup olmamasını göz önüne alırlar.
Editörler, değerlendirilen makalelerdeki kişisel verilerin korunmasını sağlarlar; yazar, hakem ve okuyucuların bireysel verilerini korurlar.
Editörler, makalelerdeki hata, tutarsızlık ya da yanlış yönlendirmelerin düzeltilmesini sağlarlar.
Editörler, yazar, hakem veya okurlardan gelen şikâyetleri dikkatle inceleyerek aydınlatıcı ve açıklayıcı bir şekilde yanıt vermekle yükümlüdür.
Hakemlerin Etik Sorumlulukları
Hakemlerin yalnızca uzmanlık alanlarına ilişkin makalelere hakemlik yapmaları gerekmektedir.
Hakemler dergide yayımlanacak makalenin akademik kalitesinin en temel tespit edicisi olduklarının bilinciyle davranmalı ve akademik kaliteyi arttırma sorumluluğuyla değerlendirme yapmalıdır.
Hakemler, gizlilik ilkesine riayet etmelidir, hakemlik sürecinden elde ettikleri bilgileri kişisel menfaatleri için kullanmamakla yükümlüdürler; raporlarını veya makale hakkındaki bilgileri başkalarıyla paylaşmamalıdırlar.
Hakemler, çıkar çatışması-çıkar birliği olduğunu anladıklarında, makaleyi değerlendirmeyi reddederek, editörlere bilgi vermelidir.
Hakemler, yalnızca makalelerin içeriğinin doğruluğunu ve akademik ölçütlere uygunluğunu değerlendirmelidir. Makalede ortaya konan düşüncelerin hakemin düşüncelerinden farklı olması değerlendirmeyi etkilememelidir.
Hakemler, değerlendirmeyi akademik görgü kurallarına uygun biçimde, yapıcı bir dille yapmalı; hakaret ve düşmanlık içeren kişisel yorumlardan kaçınmalıdır.
Yazar(lar)ın herhangi bir kötüye kullanımları durumunda (örn, intihal ya da benzer etik dışı faaliyetler) ilgili editörü hemen bilgilendirmelidirler.
Hakemlerin kendilerine verilen süre içerisinde değerlendirmelerini tamamlamaları gerekmekte ve burada belirtilen etik sorumluluklara uymaları beklenmektedir.
Yazarların Etik Sorumlulukları
Yazar(lar)ın makalesinde yararlandığı tüm kaynaklar (yazarlar, çevrimiçi sayfalar, kişisel görüşmeler, vb.) için eksiksiz ve doğru bir biçimde atıfta bulunmaları ve/veya alıntı yapmaları gerekmektedir.
Yazar(lar) çalışmalarını aynı anda birden fazla derginin başvuru sürecinde bulunduramaz. Her bir başvuru önceki başvurunun tamamlanmasını takiben başlatılabilir. Başka bir dergide yayımlanmış çalışma Arış’a gönderilemez.
Makaleye katkı sağlamayan kişilerin adı, yazar olarak yazılmamalı, yayımlanmak üzere başvurusu yapılan bir makalenin yazar sırasını değiştirme, yazar çıkartma, yazar ekleme önerilmemelidir.
Yazar(lar) yayınlanma başvurusu yapılan makaleyle ilgili çıkar çatışması-çıkar birliği olan kişileri editörlere bildirmelidir.
Yazar(lar)dan değerlendirme süreçleri çerçevesinde makalelerine ilişkin ham veri talep edilebilir, böyle bir durumda yazar(lar) beklenen veri ve bilgileri yayın kurulu ve bilim kuruluna sunmaya hazır olmalıdır.
Yazar(lar), makalelerinde kullandıkları verilerin kullanım haklarına, araştırma-çözümlemelerle ilgili izinlerin ya da üzerinde araştırma yaptıkları katılımcıların onayının alındığını belgelemelidirler.
Yazar(lar), değerlendirme ve erken görünüm aşamasındaki ya da elektronik ortamda yayımlanmış makalesiyle ilgili hatayı fark ettiklerinde bilgi vermek, düzeltmek ya da geri çekmek için editörle iletişime geçmesi gerekmektedir.
Yazar(lar), etik kurul kararı gerektiren deney, anket, ölçek, görüşme, gözlem, odak grup çalışması gibi nicel ya da nitel yöntemlerle veri toplamayı gerektiren araştırmalar için etik kurul onayı aldığını; etik kurul adı, karar tarihi ve sayısı aday makalenin ilk-son sayfasında ve yöntem bölümünde belirtmeli, etik kurul kararını gösteren belgeyi makalenin başvurusuyla birlikte sisteme yüklemelidir. Ayrıca olgu sunumlarında aydınlatılmış olur/onam formunun alındığına ilişkin bilgiye makalede yer vermelidir.
Yazar(lar), veri toplama sürecinde etik ilkelere özen gösterdiklerinin kanıtlarını (başkalarının ölçek, anket, fotoğraf gibi belgelerinin kullanılması için kendilerinden izin alınması gibi) makale içinde sunmalıdır. Makalelerde araştırma ve yayın etiği ile fikir ve sanat eserleri için telif hakları düzenlemelerine uyulduğu belirtilmelidir.
30 Eylül 2026
Sayfa
1-18
