Kanunî Sultan Süleymân Divânı’nın Varşova Nüshası: Araştırmaların Mevcut Durumu

Öz

Bu makale, Sultan I. Süleymân’a (hük. 1520-66) ait en erken tarihlendirilmiş şiir koleksiyonu olarak kabul edilen Muḥibbî’nin Varşova divanı üzerine kapsamlı bir inceleme sunmaktadır. Yüksek nitelikteki kağıdı ve cildi, eserin Osmanlı sarayında, muhtemelen sultanın bizzat gözetimi altında derlenmiş olduğunu göstermektedir. El yazmasının özgünlüğü ve önemi, yalnızca daha önce yayımlanmamış şiirleri içermesinden değil, aynı zamanda metinleri daha sonra gözden geçirilerek 16. yüzyıl ortalarında tertip edilen tezhipli dîvânlarda daha işlenmiş biçimleriyle yer alan şiirlerin erken versiyonunu muhafaza etmesinden kaynaklanmaktadır. Eser, farklı el yazısı türlerini barındırır. Bazı bölümler Sultan Süleymân’ın kendi el yazısı olabilecek niteliktedir, bu durum sultanın yazınsal kimliği ve şiir geleneğine aktif katılımına dair önemli ipuçları vermektedir. Ayrıca, kullanılan kağıdın Çin kağıdından esinlenmiş yerel bir Osmanlı taklidi olması ihtimali, Osmanlı kitap sanatları açısından önemli bir estetik ve teknik özelliği işaret eder. Varşova el yazması, Osmanlı edebiyat, kültür ve sanat tarihinin yanı sıra 16. yüzyıldaki imparatorluk kimliği inşası sürecini anlamak açısından da değerli bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, söz konusu el yazmasının hem içerik hem de görsel yönleriyle Osmanlı entelektüel tarihine katkılarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Muḥibbî
• Sultan I. Süleyman
• El yazması
• Divân

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Warsaw Manuscript of the Divan of Sultan Suleiman the Magnificent: The Current State of Research

Öz

This paper presents a comprehensive study of Muḥibbî’s Warsaw dīvān, regarded as the earliest dated collection of poetry attributed to Sultan Süleymân. The high quality of the paper and binding indicates that the manuscript was likely compiled within the Ottoman imperial palace, probably under the direct supervision of the sultan himself. The manuscript’s uniqueness and significance lie not only in its inclusion of previously unpublished poems but also in preserving earlier versions of poems whose texts were later revised and appear in a more refinde form in the illuminated dīvāns compiled in around the mid-sixteenth century. The volume features multiple handwriting styles; some sections are attributed to Sultan Süleymān’s own hand, offering important insights into the sultan’s literary identity and active participation in the poetic tradition. Furthermore, the paper used may represent a local Ottoman imitation inspired by Chinese paper, reflecting a significant aesthetic and technical development in Ottoman book arts. The Warsaw manuscript emerges as a valuable resource for understanding Ottoman literature, culture, and art history, as well as the process of imperial identity formation in the 16th century. This study aims to highlight the manuscript’s contributions to Ottoman intellectual history, considering both its textual content and visual characteristics.

Anahtar Kelimeler

• Muḥibbī
• Süleyman the Magnificent
• Manuscript
• Divân

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Birincil kaynaklar
2. Ak, C. (1987). Muhibbî Dîvânı. İzahlı Metin. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Ḥusayn Bayḳara, Dîvân-i Ḥusaynî. Turkish and Islamic Arts Museum Ms. 1926.
3. Kânûnî Sultan Süleyman (2014). Muhibbî Dîvânı. Kendi Hattıyla. Ed. Orhan Yavuz. Istanbul. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. Varşova Üniversitesi Kütüphanesi, Sygn. 219.
4. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. Istanbul University Library, Nadir Eserler Koleksiyonu, T 2042.
5. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. Mevlâna Müzesi, M. 2407.
6. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. Museum für Kunst und Gewerbe - Gerd Bucerius Bib-liothek, Ms. 1886.168.
7. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. National Library of Israel. Ms. Yahuda Ar. 1065. Sulṭân Süleymân. Dîvân-i Muḥibbî. Türk İslam Eserleri Müzesi, 1962.
8. Yavuz, O. and Yavuz, K. (2016). Muhibbî Dîvânı. Bütün Şiirleri. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.

9. İkincil kaynaklar
10. Balfrej, L. (2019). The Making of the Artist in Late Timurid Painting. Edinburgh University Press.
11. Blair, Sh. S. (2000). Color and Gold: The Decorated Papers Used in Manuscripts in Later Islamic Times. Muqarnas 17, 24–36.
12. Gölpınarlı, A. (1971). Mevlânâ Müzesi Yazmalar Kataloğu. Vol. 2. T. C. Milli Eğitim Bakanlığı.
13. Majda, T. (1967). Catalogue des manuscrits Turcs et Persans. Zakład Orientalistyki Polskiej Akademii Nauk.
14. Kut, G. (2019). Muhibbî Divanı’nın Yayımları ve Nüshaları Üzerine. Kurt, B. (ed.) Kanunî Sultan Süleyman ve Bursa. Gaye Kitabevi.
15. Czygan, Ch. (2024). The Ottoman Ruler Poet Sultan Süleyman I, His Third Divan, and His Reception beyond the Palace Walls. Fierro, M., Brentjes, S. ve Seidensticker, T. (Ed.), Rulers as Authors in the Islamic World. Knowledge, Authority and Legitimacy. Brill, 547–560.
16. Péri, B. (2025). A Preliminary Record on Recent Discovery. The Earliest-Dated Collection of Poemsby Kanunî Sultan Süleyman “Mihubbî”. Dávid, G. Molnár, A. ve Fodor, G. (Ed.) Hürmetler. Studies in Honour of Pál Fodor on His Seventieth Birthday. HUN-REN TTI, 441–456.
17. Péri, B. (2019). The Persian Imitation Gazels (Nazires) of Kanuni Sultan Süleyman Muhibbi (1520–1566) As They Are Preserved In a Hitherto Unnoticed Early Copy of His Divan. ASOBID 5, 95–120.
18. Rajkai, Zs. (2025). Timurids and Ming Chinese on the Remnants of the Chingisid Empire. Csirkés F. ve Péri B. (Ed.), Mongols, Tatars, and Turks in the Persianate World. Essays in Honor of István Vásáry. Brill, 89–111.
19. Rossabi, M. (2014), Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi. Brill.
20. Schmitz, B. (1992), Islamic Manuscripts in the New York Public Library. The Library, New York.
21. Yu, Y. (2021). Gold-sprinkled: Chinese paper and Persian book arts during the fifteenth cen-tury. In O. Cacchione, & W.-C. Lin (Eds.), The allure of matter: materiality across Chinese art. University of Chicago Press, 92–113.
22. Sturkenboom, I., Bisulca, C., Bosch, S., Colini, C., and Helman, A. (2022). Chinese decorated paper in Persianate manuscripts of the fifteenth century: Materiality, use and meaning. In L. Korn (ed.), Writing as intermediary: Text–image relations in early modern Islamic cultures. University of Bamberg Press, 173–219.