Şerifi’nin Mesâlik ve’l-Memâlik Çevirisi Üzerine Bazı Düşünceler (Bolonya Üniversitesi Ms. 3611)
Öz
Bu makale, Bolonya Üniversitesi Kütüphanesi’nde 3611 numara ile kayıtlı olan ve Orta Çağ İslam dünyasının en yaygın coğrafya eserlerinden İstahri’nin Kitāb al-Masālik wa-l-Mamālik (Yollar ve Ülkeler) adlı eserinin bilinen tek Türkçe resimli kopyasını tanıtmaktadır. Şerif bin Seyyid Muhammed (Şerifi) tarafından 1598 yılında, dönemin önde gelen devlet adamı ve sanat hamisi Kapı Ağası Gazanfer Ağa’nın (ö. 1603) aracılığıyla hazırlanan çeviri metin, dönemin bir diğer önemli devlet adamı Nakkaş Hasan Paşa’nın geliştirdiği üslub üzere resimlenmiştir. Tercüme-i Mesâlik ve’l-Memâlik, özellikle III. Mehmed Dönemi’nde (1595-1603) sarayın kültürel üretiminde önemli rol oynayan bu üçlünün ortaya çıkardığı diğer projelere kıyasla daha az bilinmektedir. Yazmanın kodikolojik özellikleri ve üretim koşullarını ayrıntılı biçimde inceleyen bu makalenin temel amacı, Bolonya nüshasının eşzamanlı olarak üretilmiş iki kopya içerdiğini ortaya koymaktır. Bu kopyalardan birinin Sultan III. Mehmed, diğerinin ise Gazanfer Ağa için hazırlandığı anlaşılmaktadır. İki nüsha arasındaki farklara mümkün olduğunca işaret edilmekle birlikte, mevcut eserin limitleri sebebiyle kapsamlı bir karşılaştırma ileride yapılacak çalışmalara bırakılmıştır. Metin ve resimlerin ilk incelemesi, Gazanfer Ağa için hazırlanmış nüshada kadim coğrafyaya duyulan ilginin daha belirgin olduğunu düşündürmektedir. Son olarak çalışma, tek bir resimli yazmanın fiziksel ve görsel nitelikleri ile yazılı ve görsel içeriğine kapsamlı bir şekilde odaklanmanın, 16. yüzyıl Osmanlı sarayında üretilen resimli kitapların yapım süreçleri, işlevleri ve kullanımları ile saray çevresinin entellektüel dünyasını daha geniş bir çerçevede anlamaya nasıl katkı sağlayabileceğini dair bir kesit sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Bu makaledeTürkçe, Arapça ve Farsça eser isimleri, özgün dillerinde ve alıntılar, IJMES transliterasyon sistemi takip edilerek yazılmıştır. Okuyucuya kolaylık olması açısından mahlaslar dahil olmak üzere isimlerin transliterasyonu (ʿayn ve hemze dışında) yapılmamıştır. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Some Thoughts on Şerifi’s Mesâlik ve’l-Memâlik (Bologna University Ms. 3611)
Öz
This article introduces the only extant illustrated Turkish copy of Istahri’s Kitāb al-Masālik wa-l-Mamālik (Book of Routes and Realms), one of the most widely circulated works of medieval Islamic geographical literature. It is held in the Bologna University Library under the shelfmark Ms. 3611. The Turkish text was translated in 1598 by Şerif bin Seyyid Muhammed (also known as Şerifi) through the mediation of Gazanfer Agha (d. 1603), the chief white eunuch and head of the Privy Chamber. Gazanfer Agha was one the most influential figures of the inner palace, during the reign of III. Mehmed (r. 1595-1603). The translated text was illustrated in the style developed by Nakkaş Hasan Pasha, a painter and courtier who was also a member of Sultan III. Mehmed’s Privy Chamber. Tercüme-i Mesâlik ve’l-Memâlik is a lesser-known example of the collaboration between these three actors, who played a central role in the court’s cultural production. Through a detailed examination of its codicological features and production context, this article aims to demonstrate that the Bologna manuscript comprises two illustrated copies produced simultaneously: one prepared for Sultan Mehmed III and the other for Gazanfer Agha. A close analysis of the images alongside the text reveals an interest in ancient geography, and highlights some of the differences between the two copies. However, a thorough comparison is left to further research due to the limitations of the surviving evidence. Ultimately, this study demonstrates how a comprehensive approach to a single manuscript, considering its visual, physical and content-related characteristics in tandem, can provide valuable insights into the broader considerations regarding the production, use and function of illustrated manuscripts in the sixteenth-century Ottoman court, as well as the intellectual practices of the courtiers.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. In this article, the titles of works in Turkish, Arabic, and Persian are written in their original languages, and quotations are rendered using the IJMES transliteration system. For the reader’s convenience, names—including pen names—have not been transliterated (with the exception of ʿayn and hamza). It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.
