Süleymaniye Kütüphanesi Nuri Arlasez Koleksiyonu’nda Yer Alan Türkçe Resimli Bir Nizâmî Hamse Nüshası

Öz

Bu çalışma, Süleymaniye Kütüphanesi Nuri Arlasez Koleksiyonu’nda 38 numarada ”İskendernâme Tercümesi” adıyla kayıtlı resimli bir Türkçe Nizâmî Hamsesi nüshasını incelemektedir. Nizâmî-i Gen-cevî’nin 12. yüzyılda kaleme aldığı Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ve Şirin, Leylâ ve Mecnûn, Heft Peyker ve İskendernâme’den oluşan Hamse’si, İslam ve Türk edebiyatında olduğu kadar Osmanlı görsel kültüründe de önemli bir yere sahiptir. İncelenen yazma, Mahzenü’l-Esrâr ve Leylâ ve Mecnûn dışındaki üç mesneviyi içermektedir ve toplam yirmi beş minyatür ile bezenmiştir. Çalışmada öncelikle eserin kodikolojik özellikleri ve tezhip programı ele alınmış, ardından Hamse’deki hikâyeler metin-resim ilişkisi çerçevesinde değerlendirilmiştir. İskendernâme, Hüsrev ve Şirin ve Heft Peyker bölümlerinden resimlenmek üzere seçilen sahneler, güçlü hükümdar imgesi, aşk ve sadakat temaları ile eğitici-öğretici hikâyeler üzerinden görselleştirilmiştir. Tarihsiz olan yazmanın minyatürlerinin üslup özellikleri açısından Topkapı Sarayı Kütüphanesi R. 846 numaralı Hamse-i Atayi, A. 3594’de kayıtlı Surnâme-i Vehbi ve Philadelphia Free Library’de (O. 97) bulunan Hamse-i Atayi’nin tasvirleri ile benzerliği dikkat çeker. Nizâmî Hamsesi’nin minyatürlerinin, bu yazmaların tasvirleri ile olan yakın üslup birliği, bu kitabın da 18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı saray nakkaşhanesinde bu üç nüshayı da resimlediği düşünülen Nakkaş İbrahim ya da onun üslubunda çalışan bir sanatçı tarafından üretilmiş olduğunu akla getirir. Hamse’nin, Topkapı Sarayı Kütüphanesi R. 846 numaralı Hamse-i Atayi, A. 3594’de kayıtlı Surnâme-i Vehbi ve Philadelphia Free Library’de (O. 97) bulunan Hamse-i Atayi ile kurulan paralellikler doğrultusunda sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa çevresinde üretilmiş olabileceği değerlendirilmektedir. Bu bağlamda eser, Osmanlı seçkinlerinin kitap kültürü, entelektüel çevreleri ve resimli yazma geleneğinin sürekliliği açısından önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Nizâmî Hamsesi
• Süleymaniye Kütüphanesi
• Nuri Arlasez
• On sekizinci yüzyıl
• Nakkaş İbrahim
• Nevşehirli Damad İbrahim Paşa

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

An Illustrated Turkish Copy of Niẓāmī’s Khamsa in the Nuri Arlasez Collection of the Süleymaniye Library

Öz

This study examines an illustrated Turkish copy of Niẓāmī’s Khamsa, recorded under the title “İskender-nâme Tercümesi (Translation of the Book of Alexander)” with the number 38 in the Nuri Arlasez Collection of the Süleymaniye Library. The Khamsa of Niẓāmī of Ganja, composed in the twefth century and consisting of Makhzan al-Asrār, Khusraw u Shīrīn, Laylā u Majnūn, Haft Paykar, and Iskandarnāme, holds a significant place not only in Islamic and Turkish literature but also in Ottoman visual culture. The manuscript under study includes three of the five masnavis-excluding Makhzan al-Asrār and Laylā u Majnūn- and is decorated with a total of twenty-five paintings. The study first addresses the codicological features and the illumination program of the manuscript, and subsequently evaluates the stories in the Khamsa within the framework of the text–image relationship. The scenes chosen for illustration from the Iskandarnāme, Khusraw u Shīrīn, and Haft Paykar sections visualize themes of the powerful ruler image, love and loyalty, as well as didactic narratives. Although undated, the miniatures of this manuscript bear striking stylistic similarities to the depictions in the Hamse-i ʿAtāʾī (Topkapı Palace Library, R. 846), the Surnāme-i Vehbī (Topkapı Palace Library, A. 3594), and another copy of the Hamse-i ʿAtāʾī preserved at the Free Library of Philadelphia (O. 97). The close stylistic affinity between the miniatures of Niẓāmī’s Khamsa and those of these manuscripts suggests that this book was likewise produced in the first half of the 18th century, either by the court painter Nakḳāş İbrāhīm or by an artist working in his style at the Ottoman imperial atelier. In line with the parallels established with the Hamse-i ʿAtāʾī (R. 846), the Surnāme-i Vehbī (A. 3594), and the Hamse-i ʿAtāʾī at the Free Library of Philadelphia, it is further considered that this manuscript may have been produced within the circle of Grand Vizier Nevşehirli Damad İbrahim Pasha. In this respect, the work constitutes an important example with regard to the book culture of the Ottoman elite, their intellectual milieus, and the continuity of the illustrated manuscript tradition.

Anahtar Kelimeler

• Niẓāmī’s Khamsa
• Süleymaniye Library
• Nuri Arlasez
• eighteenth century
• Nakḳāş İbrāhīm
• Nevşehirli Damad İbrahim Pasha

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akalay, Z. (1973). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine 753 no.lu Nizami Hamse-si’nin minyatürleri. Sanat Tarihi Yıllığı, 5, 389-409.
2. Akalın, N. (1998). Nizâmi-yi Gencevî’nin hayatı, edebî şahsiyeti ve eserleri. Bilig, 7, 67-91.
3. Aktaş, Baycar, Y. (2006). II. Mahmud’un kızı Mihrimah Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu (Yayın No. 280852) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi], YÖK Ulusal Tez Merkezi. https:// tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
4. Arslan, M. (2007). Türk Edebiyatı’nda Hamse. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5(9), 305-322.
5. Arslan, M. (2014). Mehmed Râ’if. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu. tr/madde-detay/raif-mehmed-raif
6. Artan, T. (1988). Architecture as a theatre of life: Profile of the eighteenth-century Bosphorus [Yayımlanmamış doktora tezi]. Massachusetts Institute of Technology.
7. Artan, T. (2022). Patrons, painters, women in distress: The changing fortunes of Nev’izade Atayi and Üskübi Mehmed Efendi in early eighteenth-century Istanbul. Muqarnas, 39(1), 109-152. https://doi.org/10.1163/22118993-00391P07
8. Atbaş, Z. (2003). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki H.2155 numaralı Murakka (Yayın No. 137027) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp

9. Ayvazoğlu, B. (2016). Nuri Arlasez’in saklı hayatı. Bir medeniyeti kurtarmak. Korpus Yayınları.
10. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., ve Tanındı, Z. (2006). Osmanlı resim sanatı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Brend, B. (2001). A 14th-century Khamseh of Nizami from Western Iran with early Ottoman illustrations. Islamic Art, 5, 133-166.
12. Derman, U. (2002). (2002, 9-13 Eylül) Sûrnâme’nin resimlendirilmesine dair bir belge. XIV. Türk Tarih Kongresi (9-13 Eylül 2002) Kongreye Sunulan Bildiriler, II(II), 1525-1531. Türk Tarih Kurumu.
13. Doğu, A. (2022). Nevizade Atayi’nin Hamse’si ve resimleri (Yayın No. 729953) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTez-Merkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
14. Dursunoğlu, İ. Z. (2016). The changing iconography of Nizami manuscripts in Ottoman, Safavid and Mughal book cultures (Yayın No. 443462) [Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
15. Erdoğan, S. (2016). 18.yüzyılda nakkaşhane üzerine belgeler: Sûrnâme-i Vehbî ve Musavvir İbrahim Çelebi. Toplumsal Tarih, 265, 46-50.
16. Erdoğan, İşkorkutan, S. (2017). The 1720 imperial festival in İstanbul: Festivity and repre-sentation in the early eighteenth-century Ottoman Empire. (Yayın No. 477420) [Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ tezSorguSonucYeni.jsp
17. Erdoğan, İşkorkutan, S. (2021). The 1720 imperial circumcision celebrations in Istanbul: Festivity and representation in the early eighteenth century. Brill.
18. Erkmen, A. (2018). (2015, 16-18 September) Incomplete yet intriguing: Nev’izade Atayi’s illustrated Khamsa at the Free Library of Philadelphia. 15th International Congress of Turkish Art (pp. 295-310). Naples, Universita delgi Studi di Napoli L’Orientale.
19. Fehervari, G. (1978). An Illustrated Turkish Khamsa of Nizami. In Fifth International Congress of Turkish Art: Proceedings (pp. 323-337) Akademia Kiado.
20. Hamadeh, S. (2007). Şehr-i Sefa. 18. yüzyılda İstanbul. İletişim Yayınları.
21. Hasanzade, J., Goyushov, N., Vasilyeva, O., &Yastrebova, O. (2021). The magic of the pen: Select miniatures from the Khamse of Nizami Ganjavi (Vols. I-II). Boyut Publicing Group.
22. Koç, Hamza (2016). Nizami’nin dört mesnevisinin mensur tercümesi (Heft Peyker, İsken-dername, Hüsrev ü Şirin, Leyla vü Mecnun, inceleme-edisyon kritikli metin) (Yayın No. 619122) [Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https:// tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
23. ‘‘Kuruçeşme Ortaköy Camii - Mehmed Kethüdâ Camii (t.y.).’’ İstanbul Ansiklopedisi. Erişim tarihi 18 Haziran 2026, https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/22648.
24. Kültür Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü. (1991). Süleymaniye Kütüphanesi Nuri Arlasez Koleksiyonu yazmalar indeks kataloğu. Bedir Yayınevi.
25. Parladır (Tamcan), Ş. (2022) Ali Çelebi’nin Hümâyûnnâmesi’nin sultani nitelikte müzehhep nüshalarının sahipleri. A. Erkmen Birkandan ve Ş. Tamcan Parladır (Ed.), Zeren Tanındı Armağanı içinde, (s. 559-571) Lale Yayıncılık.
26. Renda, G. (1980). ‘‘18. yüzyıl Osmanlı minyatüründe yeni konular: Topkapı Sarayındaki Hamse-i Atayi’nin minyatürleri.’’ O. Aslanapa (Ed.), Bedrettin Cömert’e Armağan içinde (s. 481-496). Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
27. Soucek, P. P. (1971). Illustrated manuscripts of Nizami’s Khamseh: 1386-1482 [Yayımlan-mamış Doktora Tezi] New York University.
28. Stchoukine, I. (1977). Les peintures des manuscrits de la Khamseh de Nizami au Topkapı Sarayı Müzesi d’Istanbul. P. Geuthner.
29. Tanındı, Z. (2000). Additions to illustrated manuscripts in Ottoman workshops. Muqarnas, 17, 147-161.
30. Tanman, M. B. (2014). Büyük Mecidiye Camii ve Ortaköy. Kuveyt Türk.