Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye (Viyana Ulusal Kütüphanesi (ÖNB) COD. H.O. 25) ve ‘Silsilenâme-i Al-i Osman’ (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY.9366)’ın Kesişimi Üzerine

Öz

Bu çalışma, Viyana Ulusal Kütüphanesi’nde Cod. H.O.25 envanter numarasıyla kayıtlı olan ve Osmanlı portre geleneğinin önemli örneklerinden biri kabul edilen Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye nüshasını incelemektedir. 1579 yılında Seyyid Lokman tarafından III. Murad için hazırlanmış olan eserin bir kopyası olan yazma, Osman Gazi’den başlayarak Sultan III. Murad’a kadar on iki Osmanlı padişahının biyografilerini ve portrelerini ihtiva etmektedir. Portreler, Nakkaş Osman’ın 16. yüzyıl sonlarında oluşturduğu kompozisyon şemasını büyük ölçüde korumakta; çerçeve düzeni, renk kullanımı ve altın yaldızlı bezeme unsurları, dönemin kitap sanatı üslubunu yansıtmaktadır. Eserin ketebe kaydının bulunmaması, üretim tarihi ve nakkaşın kimliği konusunda kesin bir bilgi sunmasa da ilk sayfasında yer alan metin ve Hoca Sadeddin Efendi’ye yapılan atıflar, Viyana Şemailnâmesi’nin onun talebiyle hazırlanmış ve onun tarafından bu ilk sayfasının yazılmış olabileceğini göstermektedir. Eserin cilt süslemelerinin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki 1583 ve 1584 tarihli iki eserle benzerliği, Viyana nüshasının 16. yüzyıl sonlarına tarihlendirilmesini desteklemektedir. Araştırmada ayrıca, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde muhafaza edilen 18. yüzyıl tarihli ‘‘Silsilenâme-i Âl-i Osman’’ (TY.9366) ile Viyana nüshası arasındaki görsel ilişkiler analiz edilmiştir. Silsilenâme’deki ilk on iki padişah portresinin, ufak farklılıklar dışında Viyana Şemailnâmesi’nden türetildiği; ancak nakkaşın belirli kompozisyonel özgürlükler kullandığı tespit edilmiştir. Bu durum, Osmanlı minyatür sanatında model alma, yeniden üretim ve yaratıcı yorum süreçlerinin birlikte işlediğini göstermektedir. H.O.25 numaralı Viyana nüshası, hem Osmanlı padişah portre geleneğinin aktarımında hem de 16. yüzyıl saray sanatının estetik anlayışının belgelenmesinde önemli bir kaynak niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye
• Osmanlı Portre Geleneği
• Şemailnâme
• H.O.25
• Hoca Sadeddin Efendi
• Nakkaş Osman
• Seyyid Lokman
• Silsilenâme-i Âl-i Osman

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

On the Intersection of Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye (National Library of Vienna (ÖNB) COD. H.O. 25) and ‘Silsilenâme-i Al-i Osman’ (Istanbul University Rare Books Library TY.9366)

Öz

This article examines the manuscript Kıyâfetü’l-insâniyye fî şemâili’l-Osmâniyye, registered under the inventory number Cod. H.O.25 in the Austrian National Library (Österreichische Nationalbibliothek) in Vienna, which is regarded as one of the significant examples of the Ottoman portrait tradition. The work, a copy of the manuscript prepared in 1579 by Seyyid Lokman for Sultan Murad III, contains the biographies and portraits of twelve Ottoman sultans, from Osman Gazi to Murad III. The portraits largely preserve the compositional scheme developed by Nakkaş Osman in the late sixteenth century; the arrangement of frames, the use of color, and the gold-leaf embellishments reflect the stylistic characteristics of the palace atelier of the period. Although the absence of a colophon leaves the production date and the identity of the painter uncertain, the text on the first page and references to Hoca Sadeddin Efendi suggests that the Vienna Şemailnâme may have been prepared at his request and that he may have written the text on the first page. The similarity of the binding decorations to two manuscripts dated 1583 and 1584 in the Topkapı Palace Museum Library supports dating the Vienna copy to the late sixteenth century. The research also analyzes visual connections between the Vienna manuscript and the Silsilenâme-i Âl-i Osman (TY.9366), dated to the eighteenth century and preserved in the Rare Books Library of Istanbul University. It was determined that the first twelve sultan portraits in the Silsilenâme were derived—apart from minor differences—from the Vienna Şemailnâme, although the artist exercised certain compositional liberties. This indicates that processes of modeling, reproduction, and creative interpretation functioned simultaneously in Ottoman miniature art. In conclusion, the Vienna manuscript H.O.25 constitutes an important source for understanding both the transmission of the Ottoman sultan portrait tradition and the documentation of the aesthetic principles of sixteenth-century palace art.

Anahtar Kelimeler

• Kıyâfetü’l-insâniyye fî şemâili’l-Osmâniyye
• Ottoman Portrait Tradition
• Şemailnâme
• H.O.25
• Hoca Sadeddin Efendi
• Nakkaş Osman
• Seyyid Lokman
• Silsilenâme-i Âl-i Osman

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Babinger, F. (1927). Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke. Otto Harrassowitz. Çağman, F. (1983). Osmanlı Sanatı. Edgü, F. (Ed.) Anadolu Medeniyetleri, Selçuklu/Osmanlı (Cilt 3). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
2. Çağman, F. (2000). ‘‘Portrait Series of Nakkaş Osman’’. S. Kangal (Ed.), The Sultan’s portrait: Picturing the House of Osman (pp. 164–187). Türkiye İş Bankası.
3. Çığ, K. (1971). Türk Kitap Kapları. Yapı ve Kredi Bankası.
4. Duda, D. (2008). Islamische Handschriften II, Teil 2: Die Handschriften in türkischer Sprache, Textband. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
5. El-Urmevî, S. L. b. H. el-Âşûrî. (2016). Kıyafetü’l-İnsaniyye fi Şemaili’l-Osmaniyye: Padişahlar ve Fizyonomi (H. Alpsoy, Çev. ve sad.; M. Tok). Yazıgen Yayınevi.
6. İpşirli, M. (2000). ‘‘İmza’’. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 252–255). TDV Yayınları.
7. İrepoğlu, G. (2000). From book to canvas: Innovation and Change. S. Kangal (Ed.), The Sultan’s Portrait: Picturing the House of Osman (pp. 378–439). Türkiye İş Bankası.
8. Kütükoğlu, B. (2003). ‘‘Lokmân B. Hüseyin’’. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, ss. 208-209). TDV Yayınları.

9. Mazal, O. (2022). Hammer-Purgstall, Joseph Freiherr von. Lexikon des gesamten Buchwesens. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004337862 COM_080148.
10. Necipoğlu, G. (2000). Word and image: The Serial Portraits of Ottoman Sultans in Comparative Perspective. S. Kangal (Ed.), The Sultan’s Portrait: Picturing the House of Osman (pp. 22–61). Türkiye İş Bankası.
11. Renda, G. (1999). Osmanlılarda Padişah Portreciliği. Osmanlı (Cilt 11, ss. 415–422). Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi.
12. Turan, Ş. (1998). ‘‘Hoca Sâdeddin Efendi’’. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 18, ss. 196–198). TDV Yayınları.
13. Ülker, N. (2023). Die Darstellung der osmanischen Sultane im physiognomischen Traktat des „Şemailnames“H.O.25 (um 1590’er) der ÖNB [Yüksek lisans tezi, Universität Wien]. https://utheses.univie.ac.at/detail/67276.