Musavver Bir ‘Acâib’ Nüshası: Tercüme-i Kitab-ı Acâibü’l-Mahlukât (Bodleian Ms. Turk D. 2)

Öz

İslam kültüründe acaib türü olarak kabul edilen, hatta Acâibü’l-Mahlûkât türü olarak da bilinen çok sayıda eser vardır. Bunların en meşhuru Zekeriyyâ b. Muḥammad al-Kazvînî (ö. 1283) tarafından kaleme alınan Acâʾib’ül-Makhlûkât ve Garâʾib’ül-Mevcûdât adlı eserdir. Kitabı hazırlarken, o dönem mevcut eserlerden yararlanması yanında rivayetler ve hikâyelerle zenginleştiren Kazvînî, eserini dört mukaddime, iki makale ve bir hatime üzere tertip etmiştir. Eser sonraki yıllarda Farsça ve Türkçe’ye çevrilmiştir. Bu makalede ele alınan el yazması, Muslihuddin Mustafa Sürûrî (ö. 1562) tarafından tercüme edilen Tercüme-i Kitâb-ı Acâib’ül-Mahlûkât adlı eserin kopyalarından biri olup bugün Oxford Üniversitesi Bodleian Kütüphanesi’ndedir (Ms. Turk D. 2). Resimlerinin üslubundan anlaşılacağı üzere 17. yüzyılda hazırlanmış eserin, İstanbul Topkapı Sarayı Kütüphanesi (A. 3632) ve Londra British Library’de (Or. 7894) benzer üslup ve kalıplarla 16. yüzyılın sonunda hazırlanmış resimli iki nüshası daha vardır. Oxford Bodleian el yazmasında müstensih ismi ve istinsah tarihi bulunmamaktadır. Yazma, en az 6 kez el değiştirerek en son 1889 tarihinde Bodleian Kütüphanesi’ne geçmiştir. Eserin sayfaları eksiksizdir, ancak cildi özgün değildir. 159 varak olan eserde toplamda 147 resim ve 10 diyagram bulunmaktadır. Genel anlamda metne uyumlu olarak canlandırılan resimlerde, daha önce kullanılan kalıplar da tekrarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Acâib
• Acâibü’l-Mahlukât
• Kazvînî
• Osmanlı kitap sanatları
• Kitap resmi

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

A Copy of Illustrated ‘Ajâ’ib’: Tercüme-i Kitab-i Acâibü’l-Mahlukât (Bodleian Ms. Turk D. 2)

Öz

In Islamic culture, numerous works are regarded as belonging to the genre of ʿajāʾib. The most famous among them is ʿAjāʾib al-Makhlūqāt wa-Gharāʾib al-Mawjūdāt, authored by Zakariyyā b. Muḥammad al-Qazwīnī (d. 1283). In preparing his book, Qazwīnī drew on earlier sources and further enriched it with traditions and stories. He organized the work into four introductions (mukaddima), two chapters (maqāla), and a conclusion (khātima). The manuscript discussed in this article is one of the copies of Tarcüme-i Kitâb-ı ʿAjāʾib al-Makhlūqāt, translated by Muslihuddîn Mustafa Surûrî (d. 1562), and is now housed in the Bodleian Library of Oxford Uni-versity (Ms. Turk D. 2). Based on the style of its illustrations, the manuscript was produced in the seventeenth century. Two other illustrated copies, displaying similar stylistic features and templates, are preserved in the Topkapı Palace Library (A. 3632) and the British Library (Or. 7894). Having changed hands at least six times, the manuscript was finally acquired by the Bodleian Library in 1889. The text is complete, although the binding is not original. The manuscript comprises 159 folios and contains 147 illustrations and 10 diagrams. In general, the images follow the text closely and make use of established templates.

Anahtar Kelimeler

• ʿAjāʾib
• Acâibü’l-Mahlûkât
• Qazwīnī
• Ottoman arts of the book
• manuscript illustration

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Birincil Kaynaklar
2. Acâibü’l- Mahlûkât ve Garâib’ül-Mevcûdât, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Yeni Cami Koleksiyonu, 00813.
3. Acâibü’l Mahlûkât, Bodleian Loud 132.
4. Acâibü’l Mahlûkât, Bodleian Ms Pers d 61.
5. Kitâb Acâibü’l Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât, Münih Bavarian Library, Cod.arab. 464.
6. Tercüme-i Kitâb-ı Acâib’ül-Mahlûkât, Bodleian Lib., Ms. Turk D. 2.
7. Tercüme-i Kitâb-ı Acâib’ül-Mahlûkât, British Lib., Or. 7894.
8. Tercüme-i Kitâb-ı Acâib’ül-Mahlûkât, Topkapı Sar., A. 3632.

9. Zübdetü’t-Tevarih, Türk İslam Eserleri Müzesi, No 1973.
10. İkincil Kaynaklar
11. Akalay, Z. (1979). “XVI. Yüzyıl Nakkaşlarından Hasan Paşa ve Eserleri”, Milletler Arası Türkoloji Kongresi (İstanbul, 15-20 X 1973) Tebliğler 3. Türk Sanatı Tarihi, İstanbul Üni-versitesi Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 607-626.
12. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., ve Tanındı, Z. (2006). Osmanlı Resim Sanatı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
13. Berlekamp, P. (2011). Wonder, Image and Cosmos in Medieval Islam, New Haven, Conn, Yale University Press.
14. Doğanay, A. (1999). “Bulut Motifi ve Osmanlı Sanatındaki İlk Örnekleri”, Divan: Disip-linlerarası Çalışmalar Dergisi, S.6, 225-234.
15. Güleç, İ. (2010). “Sürüri, Muslihuddin Mustafa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklope-disi, TDV Yayınları, C.38, 170-172.
16. Ethe, Hermann, (1930). Turkish, Hindustânî, Pusthu and Additional Persian Manuscripts, 3 cilt, Clarendon Press, Oxford.
17. İzgi, C. (2022). “Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansik-lopedisi, TDV Yayınları, C.25, 160.
18. Karaca, H. (2021). Mütercimi Meçhul Bir Acâyibü’l-Mahlûkât ve Garâyibü’l-Mevcûdât Tercümesi, Grafiker Yayınları.
19. Karaçöl, B. (2023). Arapça Acâibü’l-Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât (Süleymaniye Ktp., Yenicami, No:00813) Metin-Resim İlişkisi. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
20. Kut, G. (1988). Acâbü’l-Mahlûkât. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Ya-yınları, C.1, 315-317.
21. Kut, G. (2003). Supplementary Catalogue of Turkish Manuscripts in teh Bodleian Library with Reprint of the 1930 Catalogue by H. Ethe, Oxford University Press.
22. Kut, G. (2010). “Acâibü’l-Mahlûkât”, Türk Edebiyatı Araştırmalar, Simurg Yayınları, 1-10.
23. Öztürk, Z. (2007) “Osmanlı Döneminde Kıraat Meclislerinde Okunan Halk Kitaplar”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 9, 2007, s. 401-445.
24. Rich, K. J. (1836), Narrative of a Residence in Koordistan, and on the site of ancient Ni-neveh: With Journal of a Voyage down the Tigris to Bagdad and an Account of a Visit to Shirauz and Persepolis (Vol. I & II), London, James Duncan Paternoster Row.
25. Rührdanz, K. (2012), “Illustrated Persian Ajāʾib al-Makhlūqāt Manuscripts and Their Function in Early Modern Times”, Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period, ed. Andrew J. Newman, Brill Publication, Leiden, 33–47.
26. Rührdanz, K., (2012) “Between Astrology and Anatomy: Updating Qazvînî’s Ajâ’ib al-makhlûqât in Mid-Sixteenh Century Iran”, Ars Orientalis, 42, 56-66.
27. Sarıkaya, B. (2019). Tercüme-i Acâibü’l-Mahlûkât (İnceleme-Metin-Dizin), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.
28. Tanındı, Z. (1977). “Nakkaş Hasan Paşa”, Sanat, Kültür Bakanlığı Yayınları, Yıl: 3, Sayı: 6, s. 114-125.
29. Tanındı, Z. (2006). “Nakkaş Hasan Paşa” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, C.32, 329-330.
30. Tanındı, Z. (2002). “Topkapı Sarayı’nın Ağaları ve Kitaplar”, Uludağ Üniversitesi Fen-E-debiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 3, Sayı: 3, s. 41-56.
31. Titley; Norah M. (1981). Miniatures from Turkish Manuscirpts: A Catalogue and Subject Index of Paintings in the British Library and British Museum, The British Library Publi-caiton, London.
32. Yaman, B.-Karaçöl, B. (2023). “Sûret-i Garîb Hayvanât: 13. ve 14. yy. Arapça Acâi-bü’l-Mahlûkât Yazmalarında ‘Hâtime’ Bölümü Metin ve Resimleri”, Kalemnâme, Sayı: 15, Haziran 2023, 272-313.