Tsmk A. 3594: Sûrnâme-i Vehbî’nin Az Bilinen Resimli Nüshasının Kodikolojik Analizi ve Üslup Özellikleri

Öz

Bu yazıda Sûrnâme-i Vehbî’nin resimli nüshalarından biri olan TSMK A. 3594 katalog numaralı sûrnâme (şenlik kitabı) kopyası ele alınacaktır. 1720 yılında Sultan III. Ahmed’in (1703-1730) dört şehzadesinin sünnet edilmesi vesilesi ile İstanbul Okmeydanı ve Haliç’te üç hafta süren bir şenlik düzenlenmiş ve şenliğin resmi hikayesini aktarma görevi dönemin önemli devlet adamlarından olan Seyyid Vehbî Efendi’ye (ö. 1736) verilmiştir. Şenlik biter bitmez ise bir yandan Vehbî Efendi notlarını düzenlerken, diğer yandan sûrnâme metni sarayın hamiliğinde resimlenmeye başlamıştır. Şenlik ile eşzamanlı olarak planlanan bu şenlik kitabının iki adet resimli nüshası olduğu Osmanlı sanat tarihi literatüründe bilinmekle birlikte, eser üzerine yapılan çalışmalar sadece nakkaş Levnî tarafından resimlenmiş olan TSMK. A. 3593 katalog numaralı sûrnâme kopyasını esas almıştır. Sultan III. Ahmed için yapıldığı anlaşılan Levnî kopyasının resimleri detaylıca incelenmiş ve pek çok çalışmada yayınlanmıştır. Buna karşın Musavvir İbrahim isimli, on sekizinci yüzyılın ilk yarısında sarayda çalışmış olan bir nakkaş tarafından resimlenmiş olan TSMK. A. 3594 numaralı diğer sûrnâme kopyası yakın zamanda kadar detaylı bir incelemeye tabi tutulmamıştır. Ancak yazma ve resimleri takip ettikleri metin ile ve diğer resimli sûrnâme kopyası ile karşılaştırmalı olarak incelendiğinde on sekizinci yüzyıl resimli kitap üretimi ve yazmanın nakkaşının sanatsal üslubu hakkında önemli bilgiler ortaya çıkmaktadır. Bu yazıda sırasıyla TSMK. A. 3594 numaralı sûrnâme kopyasının hazırlanma süreci ve kodikolojik unsurları anlatılacak ardından Musavvir İbrahim’in resimlerin üslup özellikleri ve sûrnâme resimlerinde kullandığı kompozisyon şemasının özellikleri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sûrnâme
• Sûrnâme-i Vehbî
• Şenlik
• 1720 Şenliği
• İbrahim
• Levnî

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Tsmk A. 3594: Codicological Analysis and Stylistic Features of a Little-Known Illustrated Copy of the Sûrnâme-i Vehbî

Öz

This essay will focus on one of the illustrated copies of Vehbi’s Sûrnâme (festival book of Vehbi) that has the catalog number TSMK. A. 3594. In 1720, on the occasion of the circumcision of four crown princes of Sultan Ahmed III, the Ottoman court organized an imperial festival at Okmeydanı and Haliç that lasted for three weeks. Seyyid Vehbi Efendi (d. 1736), who was among the renowned bureaucrats of the time, received the task of com-piling the official chronicle of the event. While the festival was concluding, Vehbi began revising his notes, and at the same time, the Ottoman court commissioned two illustrated manuscripts of the festival book. Secondary literature on Ottoman art history recognizes these two illustrated festival books, commissioned concurrently with the festival’s organization. Yet, scholars focused primarily on the copy illustrated by the painter Levnî (catalog number TSMK. A. 3593). The paintings in this copy, thought to have been produced for the sultan, have undergone comprehensive analysis by researchers and are published in various other publications. The illustrated copy by Ibrahim, who resided and worked at the Ottoman palace during the early eighteenth century, has only recently undergone thorough examination. Nevertheless, when this copy and its paintings are analyzed through a comparative approach with the other illustrated festival book, they reveal significant information re-garding the manuscript and the pictorial vocabulary of its painter/designer. This paper will begin by addressing the commissioning process and codicology of the festival book with catalog number TSMK. A. 3594. Finally, it will examine the stylistic elements of Ibrahim’s paintings and his compositional framework.

Anahtar Kelimeler

• Festival Book
• Festival Book of Vehbi
• Imperial Festival
• Imperial Festival of 1720
• Ibrahim
• Levnî

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. BİRİNCİL KAYNAKLAR
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri (BOA) Ali Emiri, III. Ahmed (AE.SAMD.III), 179/17434
3. İbnü’l Emin Maliye (İE.ML), 80/7477
4. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Defterhane-i Amire Kalemi (A.DFE), d. 255
5. Cevdet Tımar (CTZ), 20/993
6. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), d. 4697
7. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), d. 3728
8. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), d. 204

9. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), d. 3734
10. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD), d. 7479
11. Philadelphia Free Library, Rare Book Department, Lewis Collection O. 97
12. Philadelphia Free Library, Rare Book Department, Lewis Collection, T.8
13. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (TSMK), A. 3593
14. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (TSMK), A.3594
15. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (TSMK), R. 816
16. Walters Art Museum, W. 666
17. Yabancı Arşiv, Bulgaristan (YB.04), d. 107
18. İKİNCİL KAYNAKLAR
19. And, M. (2000). 40 gün 40 gece: Osmanlı Düğünleri, Şenlikleri, Geçit Alayları. İstanbul: Toprak Bank.
20. And, M. (1982). Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
21. And, M. (1959). Kırk Gün, Kırk Gece: Eski Donanma ve Şenliklerde Seyirlik Oyunları. İstanbul: Taç Yayınları.
22. Atasoy, N. & Çağman, F. (1974). Turkish Miniature Painting. İstanbul: Doğan Kardeş.
23. Atıl, E. (1999). Levni and the Surname: The story of an Eighteenth Century Ottoman Festival. İstanbul: Koçbank.
24. Atıl, E. (1993). The Story of an Eighteenth Century Ottoman Festival. Muqarnas, 10, 182-200.
25. Arslan, M. (2008-2011). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri. 8 cilt. İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı.
26. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G. & Tanındı, Z., (2010). Osmanlı Resim Sanatı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. Çağman, F. (2016). Osmanlı Sarayı Tasvir Sanatı. İstanbul: Masa.
28. Derman, U. (2005). Sûrnâmenin Resimlendirilmesine Dair Bir Belge. XIV. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 9-13 Eylül 2002: Kongreye Sunulan Bildiriler içinde (c. II, k. II, s. 1525-31). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
29. Doğu, A. (2022). Nevizade Atayî’nin Hamse’si ve Resimleri. Yayınlanmamış doktora tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
30. Erdoğan İşkorkutan, S. (2020). The 1720 Imperial Circumcision Celebrations in Istanbul: Festivity and Representation in the Early Eighteenth Century. Brill: Leiden ve Boston.
31. Erdoğan İşkorkutan, S. (2017). The 1720 Imperial Festival in Istanbul: Festivity and Representation in the Early Eighteenth Century Ottoman Empire. Yayınlanmamış doktora tezi. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
32. Erdoğan İşkorkutan, S. (2016). 18. Yüzyılda Nakkaşhane Üzerine Belgeler: Surname-i Vehbi ve Musavvir İbrahim Çelebi. Toplumsal Tarih 265, 46-50.
33. İrepoğlu, G. (1999). Levni: Nakış, Şiir, Renk. Ankara: Kültür Bakanlığı.
34. Kahraman, S. A. (2008). 1720 Şehzadelerin Sünnet Düğünü: Sur-ı Hümayun. İstanbul: Kitap Yayınevi.
35. Kuban, D. (2000). The Miniatures of Sûrnâme-i Vehbî. (Der. Ahmet Ertuğ) Sûrnâme-i Vehbî: A Miniature Illustrated Manuscript of an 18th Century Ottoman Istanbul içinde (3. Cilt, s. 15-22). Bern: Ertuğ & Kocabıyık Publications.
36. Mahir, B. (2005). Osmanlı Minyatür Sanatı. İstanbul: Kabalcı.
37. Renda, G. ve Erol, T., (Der) Başlangıcından Bugüne Çağdaş Türk Resim Sanatı Tarihi (c. 1, s. 17-48). İstanbul: Tiglat Basımevi.
38. Suyolcuzâde, M. N. (1941). Devhatü’l-küttab. (Der. Kilisli Muallim Rifat). İstanbul.
39. Yerasimos, S. (2000). The Imperial Procession: Recreating a World’s Order. (Der. Ahmet Ertuğ). Sûrnâme-i Vehbî: A Miniature Illustrated Manuscript of an 18th Century Ottoman Istanbul içinde (3 cilt, c.3, s. 7-14). Bern: Ertuğ & Kocabıyık Publications.
40. Yerdelen, S. K. (2010). Osmanlı Şenliklerinde Kullanılan Nahıl, Yapma Bahçe, Şekerden Tasvirler Ve Tasarımcıları. Journal of Turkish Research Institute, 8(17), 157-164.
41. Yılmaz, B., Vodinalı, S. & Sazak, N., (2022). Minyatür Sanatında Müzik Unsurunun Kullanışının Semiyotik Açıdan İncelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 15(37), 270-290. https://doi.org/10.12981/mahder.1048701.
42. Tansuğ, S. (1961). Şenlikname Düzeni. İstanbul: De Yayınevi, (İlk baskı, 1993) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
43. Türkmenoğlu, D. (2019). Sûrnâme-i Vehbî Elyazması’nda “Çiftçiler, Değirmenciler, Fırıncılar” Konulu Minyatürün Göstergebilimsel Çözümlemesi. Sanat Tarihi Araştırmaları içinde (s.1-28), Ankara: Akademisyen Kitabevi.
44. Türkmenoğlu, D. (2008). Sanatsal Bir Belge Olarak Sûrnâme-i Hümayun Minyatürleri ve Toplumsal Anlamları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 7(26), 98-111.
45. Tulum, M. (2008). Sûrnâme: Sultan Ahmed’in Düğün Kitabı. İstanbul: Kabalcı.