Yazıcızâde Âlî’nin Tevârîh-i Âli Selçuk Adlı Eserinin Başındaki Resimli Oğuznâme (Staatsbibliothek zu Berlin Ms. Or. Quart. 1823)

Öz

Bu çalışma, 15. yüzyıl tarihçilerinden Yazıcızâde Âlî’nin II. Murad’a ithaf ettiği Tevârîh-i Âl-i Selçûk adlı eserinin Berlin’de (Staatsbibliothek zu Berlin Ms. Or. Quart. 1823) bulunan tek resimli kopyasının tanıtılmasına ve içerdiği minyatürlerin kitabın ideolojik konseptiyle olan ilişkisine odaklanmıştır. İbn Bîbî’nin el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-umûri’l-ʿAlâʾiyye ile Râvendî’nin (ö. 1207) Râhatü’s-sudûr ve âyetü’s-sürûr adlı eserlerinin çevirisini temel alarak bir Selçuklu tarihi yazan Yazıcızâde Âlî, eserinin başına bir Oğuznâme, sonuna ise Osmanlıların kuruluşuna dair kısa bir anlatım ilave ederek Türk tarihine dair nadide bir eser ortaya koymuştur. Günümüze sekiz nüshası ulaşan eserin Berlin nüshasındaki iki adet çift yaprak minyatür, kitabın başındaki Oğuznâme’de yer almaktadır. Oğuz Türklerinin kökenlerini, boylarını ve mücadelelerini akıcı bir Türkçe ile anlatan Oğuznâme’nin iki minyatür sahnesi de Oğuz Han’ın savaşlarından sonraki zafer toylarını konu almaktadır. Kompozisyonlardaki Türk-Moğol geleneğine dair ikonografik detaylar içeren seremonik anlatım Câmiü’t-Tevârih’in resimli nüshalarındaki benzer konulu sahneleri çağrıştırmaktadır. Doğa betimlemeleri, figürlerin imajları ve giyim kuşamları 15. yüzyılın ikinci yarısında Edirne’de hazırlanmış olan resimli kitaplarla olan ilişkisini göstermesine karşın bu grup eserle yer yer farklılaşmaktadır. Berlin nüshasında eserin yazım tarihiyle ilgili bir kayıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte eserin ortaya çıkış süreci, resimleme programı ve minyatürlerin üslubu 15. yüzyılın ilk yarısında, II. Murad’ın hayatta olduğu dönemde üretildiğini düşündürmektedir. Zira eserin hazırlanma amacı, üretim yeri, kurgusu, minyatürlerin üslubu ve ikonografisi Osmanlıların Ankara Savaşı’ndan sonraki kültürel evrimiyle ilişkilidir. Timurlu yenilgisinden sonra yaşanan siyasal kriz bir meşruiyet sorununu ortaya çıkarmış ve Osmanlılar bu krizi aşmanın yollarını aramıştır. Bu evrede Osmanlılar, siyasal meşruiyeti sağlamada kültürel faaliyetlere yönelmişlerdir. Tevârîh-i Âl-i Selçûk eseri Osmanlıların meşruiyetini bir verasetle Selçuklulara, nesep ve köken olarak da Kayı boyuna bağlamaya adanmıştı. Eserin organizasyonu da buna göre şekil almıştı. Resimli Oğuznâme Osmanlıların bu arayışının bir sonucu olarak görsel açıdan eserin en zengin ilk yirmi sayfası olarak tasarlanmıştır. Eserin, Osmanlıların kuruluşuna dair iddialı politik tezleri, Türk kültür tarihine dair başka hiçbir kaynakta bulunmayan içeriği, bu eseri popüler hâle getirmiştir. Ne var ki tarih, etnografya, edebiyat gibi birçok alana malzeme sunan bu eser sanat tarihi açısından çalışma konusu yapılmamıştır. Bu çalışmada eserin politik tezine dayanan içerik organizasyonu değerlendirilmiş ve minyatürlerin bu tezle olan ilişkisi tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Minyatür
• Tevârîh-i Âl-i Selçûk
• Oğuznâme
• Selçuknâme
• Yazıcızâde Âli

Etik Beyan

Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Illustrated Oğuznāme at the Beginning of Yazıcızâde Âlî’s Tevârîh-i Âl-i Selçûk (Staatsbibliothek zu Berlin Ms. Or. Quart. 1823)

Öz

This study focuses on the presentation of the sole illustrated copy of the work Tevârîh-i Âl-i Selçûk by the 15th-century historian Yazıcızâde Âlî, dedicated to Murad II, held in Berlin (Staatsbibliothek zu Berlin Ms. Or. Quart. 1823), and on the relationship between the miniatures it contains and the book’s ideological concept. Drawing on the translations of Ibn Bîbî’s el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-umûri’l-ʿAlâʾiyye and Râvendî’s (d. 1207) Râhatü’s-sudûr ve âyetü’s-sürûr, Yazıcızâde Âlî produced a Seljuk history. By adding an Oğuznâme at the beginning of his work and a brief account of the founding of the Ottomans at the end, he produced a rare work on Turkish history. Of the eight copies of the work that have survived to the present day, the two double-leaf miniatures in the Berlin copy are found in the Oğuznâme at the beginning of the book. Two miniature scenes from the Oğuznâme, which recounts the origins, tribes and struggles of the Oğuz Turks in fluent Turkish, depict the victory celebrations following Oğuz Khan’s battles. The ceremonial narrative, which contains iconographic details reflecting the Turkic-Mongol tradition, is reminiscent of scenes on similar themes found in the illustrated copies of the Câmiü’t-Tevârih. Whilst the depictions of nature, the figures’ imagery and their attire indicate a connection with illustrated books produced in Edirne during the second half of the 15th century, this group of works differs from them in places. The Berlin manuscript contains no record of the work’s date of composition. However, the process by which the work came into being, the illustration programme and the style of the miniatures suggest that it was produced in the first half of the 15th century, during the lifetime of Murad II. This is because the purpose for which the work was commissioned, its place of production, its composition, and the style and iconography of the miniatures are linked to the cultural evolution of the Ottomans following the “Battle of Ankara”. The political crisis that followed the defeat at the hands of the Timurids gave rise to a problem of legitimacy, and the Ottomans sought ways to overcome this crisis. During this period, the Ottomans turned to cultural activities to secure their political legitimacy. The work Tevârîh-i Âl-i Selçûk was dedicated to linking the legitimacy of the Ottomans to the Seljuks through succession, and to the Kayı tribe in terms of lineage and origin. The structure of the work was shaped accordingly. The Illustrated Oğuzname (Resimli Oğuznâme) was designed as the visually richest first twenty pages of the work, as a result of this quest by the Ottomans. The work’s bold political theses regarding the founding of the Ottoman Empire, along with its content unfound in any other source on Turkish cultural history have made it a popular work. However, whilst this work provides material for numerous fields such as history, ethnography and literature, it has not been the subject of study from the perspective of art history. In this study, the organisation of the content based on the work’s political thesis has been evaluated, and the relationship between the miniatures and this thesis has been discussed.

Anahtar Kelimeler

• Painting
• Tevârîh-i Âl-i Selçûk
• Oğuznâme
• Selçuknâme
• Yazıcızâde Âli

Etik Beyan

This article is an expanded version of the paper presented at the “Ottoman Book Arts and Illustrated Manuscripts: New Examples Symposium”, organised by the Atatürk Cultural Centre in Istanbul on 21 November 2024. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., & Tanındı, Z. (2006). Osmanlı Resim Sanatı (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi). İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
2. Bakır, A. (2008). Yazıczade Ali’nin Selçuk-Nâme İsimli Eserinin Edisyon Kritiği [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
3. Bursalı Mehmed Tâhir Efendi. (1975). Osmanlı Müellifleri (c. 3). Yaylacık Matbaası.
4. Çağman, F. (1976). “Sultan Mehmet II Dönemine ait bir Minyatürlü Yazma: Külliyat-ı” Kâtibi. Sanat Tarihi Yıllığı, 6, 333-346.
5. Çağman, F., & Tanındı, Z. (1986). Topkapı Saray Museum, The Albums and Illustrated Miniatures (M. J. Rogers, Ed.). Thames and Hudson.
6. Demir, N. (2011). “Türk Dünyasının Ortak Kaynağı: Yazıcıoğlu Ali’nin Selçuk-name’si”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 58, Article 58. https://dergipark.org.tr/ tr/pub/tkhcbva/issue/71946/1157503
7. Duda, H. W. (1943). Zeitgenössische Islamische Quellen und das OàuznÀme des Jazyğyoàlu èAlí zur Angeblichen Türkischen Besiedlung der Dobrudscha im 13. Jhd. N. Chr. Spisanie Na Bulgarskata Akadamiya Na Naukit İ İzkustvata Kıniga LXVI, Sofiya, Peçatnitsa Kınipegraf.
8. Fazlullâh, R. (1430). Câmiü’t-tevârîh. Bibliothèque nationale de France (Supp. Pers. 1113), Paris.

9. Gibbons, H. A. (1916). The Foundation of the Ottoman Empire: A history of the Osmanlis up to the death of Bayezid I (1300-1403). Good Press.
10. Grube, E. J. (1975). Miniature İslamiche Nella Collezione del Topkapı Sarayı Istanbul. Cleup.
11. Kafadar, C. (2010). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: İki Cihan Âresinde (Çev. C. Çıkın). Birleşik Yayınevi.
12. Karamağaralı, B. (1968). “Câmiüt-Tevârih’in Bilinmeyen Bir Nüshasına Ait Dört Minyatür”. Sanat Tarihi Yıllığı, 2, 70-86.
13. Kaşgarlı Mahmûd, M. b H. b M. el-Kaşgarî. (664). Dîvânü Lugâti’t-Türk. Millet Kütüphanesi.
14. Köprülü, F. (1991). The Origins of the Ottoman Empire. State University of New York Press.
15. Melville, C. (2017). The Illustration of the Turko-Mongol Era in the Berlin Diez Albums. İçinde J. Gonnella, F. Weis, & C. Rauch (Ed.), The Diez Albums Contexts and Contents, IslamicManuscripts and Books. Brill.
16. Neşrî, M. (1948). Kitâb-ı Cihan-Nümâ: Neşrî Tarihi (F. R. Unat & M. A. Köymen, Ed.; C. 1). Türk Tarih Kurumu.
17. Özgüdenli, O. G. (2011). ‘‘Târih-i Âl-i Selçuk’’. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansik-lopedisi (C. 40, ss. 72-73). Türkiye Diyanet Vakfı.
18. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. (2019). Eş-Şakâiku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Os-mâniyye: Tenkitli metin (M. Hekimoğlu & Derya Örs, Ed.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
19. Wittek, P. (2010). ‘‘Miscellanea’’. Journal of Turkology, 14, 263-275. https://doi.org/10.18345/ tm.57179
20. Wittek, P., & Heywood, C. (2013). “The Rise of the Ottoman Empire”. İçinde The Rise of the Ottoman Empire (ss. 31-69). Routledge.
21. Yazıcızâde Ali. (2014). Selçuk-name: İndeksli Tıpkıbasım (A. Bakır, Ed.). Türk Tarih Kurumu. Yazıcızâde Âli. (15. yy). Oġuznāme. Staatsbibliothek zu Berlin (Ms. Or. Quart. 1823), Berlin.
22. Yoltar, A. (2002). The Role of Illustrated Manuscripts in Ottoman Luxury Book Production: 1413–1520 [Doktora Tezi]. New York University.