Osmanlı Dönemine ait Erzurum’da bulunan bazı camilerdeki pencere iç kepenkleri üzerine bir inceleme

Öz

Bu çalışmada, hem tarihi bir kimliğe sahip olan hem de belli bir dönemin ahşap sanatını yansıtan Erzurum kent merkezindeki Osmanlı İmparatorluğu Dönemi’nde imar edilen Murat Paşa Camii, Gürcü Mehmet Paşa Camii, Bakırcı Camii ve Ali Paşa Camilerine ait pencere iç kepenkleri, fotoğraf ve teknik çizimlerin dahil olduğu bir envanter taramasıyla incelenmesi amaçlanmıştır. Yapılan çalışmalarla bu dört camiye ait pencere iç kepenklerinin üçünün çatma ve birinin de çakma yapım tekniği ile imal edildiği görülmüştür. Özellikle çatma tekniği ile imal edilmiş pencere iç kepenklerinin göbek/ayna kısımlarının tablarukalı olduğu ve bu tablarukaların yerleştirildiği kinişlerin (kanal) etraflarında ise doğrusal biçimli yarım dairesel olukların olduğu belirlenmiştir. Bununla birlikte tezyinat olarak bitkisel motifli kabaralı çivili rozetlerin de kullanıldığı, bunun haricinde Piştivan tarzı menteşelerin de mevcut olduğu görülmüştür. Pencere iç kepenklerine açılıp kapanmayı sağlayan silindirik biçimli menteşelerin ise pencere boşluğunun üst lento ve alt döşemeye açılan oyuklar içerisinde yerleştirildiği tespit edilmiştir. Ayrıca farklı dönemlerde yapılan restorasyon işlemlerinin sonucu olarak mekanik aşındırıcı aletlere ait izlerinin mevcut olduğu; bundan sonra yapılacak olan bu tür restorasyon işlemlerinin uzman kişilerce ve tekniğine uygun yapılması, kültürel bir miras olan bu tür varlıkların gelecek kuşaklara aktarılması açısından oldukça önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı dönemi camileri
• Ahşap pencereler
• Ahşap süslemeler
• Pencere iç kepenkleri

A study on the interior window shutters of some mosques in Erzurum in the Ottoman Period

Öz

This study aims to examine the interior shutters of the Murat Pasha Mosque, Gürcü Mehmet Pasha Mosque, Bakırcı Mosque and Ali Pasha Mosque, which were built during the Ottoman Empire Period in the city center of Erzurum, which has a historical identity and reflects the wooden art of a certain period, through an inventory scan including photographs and technical drawings. The studies have shown that three of the window shutters of these four mosques were manufactured with the technique of roofing and one with the technique of ramming. In particular, it was determined that the core/mirror parts of the inner shutters of the windows manufactured with the roofing technique have tablarukas and there are linear shaped semicircular grooves around the kiniches (channels) where these tablarukas are placed. However, it was also observed that rosettes with floral motifs and embossed studded rosettes were also used as ornamentation, as well as Pishtivan style hinges. The cylindrical shaped hinges that open and close the inner shutters of the windows were found to be placed in the cavities opening to the upper lintel and the lower floor of the window cavity. In addition, as a result of restoration operations carried out in different periods, traces of mechanical abrasive tools are present; it is very important that such restoration operations to be carried out after this are carried out by specialists and in accordance with their technique, in order to transfer such assets, which are a cultural heritage, to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Window interior shutters
• Ottoman Period mosques
• Wooden windows
• Wooden decorations

Kaynakça

1. Aras R (2003) Mobilya Stilleri. Bizim Büro Basımevi Yayın Dağıtım San. Tic. Ltd. Şti., 1-11, Ankara.
2. Aras R (2013) Osmanlı saraylarında kullanılan kapılar üzerine bir araştırma. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 13 (1): 24-35.
3. Arslan M (2010) Adıyaman Ulu Camii’nin ahşap kapı kanatları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5: 15-40.
4. Autodesk (2024) AutoCAD 2024: Version 24.0 (Autodesk, USA: Inc.).
5. Aydemir D, Gündüz G (2009) Ahşabın fiziksel, kimyasal, mekaniksel ve biyolojik özellikleri üzerine ısıyla muamelenin etkisi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 11(15): 71-81.
6. Aydın H (2017) Geleneksel Anadolu Cami Mimarisinde ahşabın yapısal kullanımı. Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Bursa.
7. Aydın B (2019) Osmanlı Dönemi Erzurum Murat Paşa Camii. The Journal of Academic Social Science, 7(7): 152-160.
8. Başkan S (1987) Anadolu Selçuklu ahşap türk sanatı. Bilim Birlik Başarı Dergisi, 45: 20–24.

9. Bozer R (1992) 15. yüzyılın ortasına kadar anadolu türk sanatında ahşap kapılar. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara.
10. Bozer R (2006) Ahşap sanatı. Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı 2, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, s. 533.
11. Bulut M (2020) Osmanlı ahşap kapı ve pencere kanatlarındaki kompozisyonlar ve altın üçgenler. Sanat Tarihi Yıllığı, 29: 45-62.
12. Çetinkaya H (2011) Klasik dönem osmanlı camilerinde ergonomi (Rüstem Paşa Camii Örneği). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
13. Demiriz Y (1977) 14. yüzyılda ağaç işleri. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.
14. Doğantaş M (1998) Amasya yöresi ahşap sanatı. Sanatsal Mozaik Dergisi, 3(3): 64–68.
15. Dönmez EN (2010) Osmanlı döneminde ahşap sanatı. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, İstanbul.
16. Durkaya B, Çalık İ (2018) Erzurum geleneksel ahşap çatılı camilerindeki restorasyonların karbon tutulumuna etkisi. IV. Uluslararası Mesleki ve Teknik Bilimler Kongresi, Erzurum.
17. Ersoy A (1993) 15. yüzyıl osmanlı ağaç işçiliği. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi, İstanbul, 1-75.
18. Gündoğdu H (2010) Ahmet Ali Bayhan, Muhammed Arslan, Sanat tarihi açısından Erzurum. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yayını, Erzurum. s. 146.
19. İzgi U, Aysel BB (2003) Kapılar ve hafif bölmeler. 2 Cilt, Yem Yayınları, İstanbul, 11-207.
20. Kaya M (2024) Fotoğraf arşivinden
21. Karpuz H (1987) Erzurum şehrinin tarihi dokusu ve türk-islam yapılarının çevre düzenlemeleri. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 2: 171-191.
22. Kerametli C (1962) Osmanlı devri ağaç işleri, tahta oyma, sedef bağ ve fildişi kakmalar. Türk Etnografya Dergisi, 4: 5-13.
23. Keskin S, Yıldırım K (2016) Geleneksel Kemaliye evlerine ait kapıların incelenmesi. Sanat ve Tasarım Dergisi, 17: 119-137.
24. Konyalı İH (1960) Abideleri ve Kitabeleri İle Erzurum Tarihi.
25. Öney G (1989) Beylikler devri sanatı XIV-XV yüzyıl (1300-1453). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Özkan H (2015) Erzurum Caferiye Külliyesi ve restorasyonları. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 34: 46-81.
27. Soyupak O (2016) Selçuklu geometrik desenleri arasında yer alan yıldız sembolünün günümüz ürünleri üzerindeki yansımaları. Uluslararası Geçmişten Geleceğe Sanat Sempozyumu, 26-28 Eylül, Çorum.
28. Söğütlü C (2004) Bazı yerli ağaç türlerinin kündekâri yapımında kullanım imkânları. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara.
29. Söğütlü C, Döngel N, Togay A, Döngel İ (2014) İstanbul’da bulunan mimar sinan eseri cami ahşap kapı ve pencere iç kepenklerinin malzeme, boyut, süsleme ve yapım tekniği açısından incelenmesi. Politeknik Dergisi, 17(2): 49-57.
30. Söğütlü C, Kaya M, Döngel N, İmirzi HÖ (2017) Erzurum Murat Paşa camisi ahşap kapı ve pencere iç kepenkleri üzerine bir inceleme. V. Uluslararası Halk Kültürü ve Sanat Etkinlikleri Sempozyumu, 12-14.
31. URL-1, https://erzurum.ktb.gov.tr/TR-56081/camiler.html, Erişim Tarihi: 25.05.2024.
32. Usta İ (2019) Ahşap tasvirleri: ahşap herkesindir. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(2): 171-178.
33. Ülgen AS (1959) XVI. yüzyılda türk mimarisinin iç dekoru nasıl vücud buldu. Milletlerarası Birinci Türk Sanatları Kongresi, 19-24 Ekim 1959, Kongrede Sunulan Tebliğler, Türk Tarih Basımevi, Ankara, s. 392.
34. Ülgen AS (1962) Türk mimarisinin felsefî ve estetik özellikleri. Milletlerarası Birinci Türk Sanatları Kongresi, 19-24 Ekim 1959, Kongrede Sunulan Tebliğler, Türk Tarih Basımevi, Ankara, s. 383-388.
35. Yücel E (1977) Osmanlı ağaç işçiliği. Kültür Sanat Dergisi, 5, Ankara.
36. Yücel E (1994) Edirnekâri, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.10, s. 449-450.