Profesyonel ve Amatör Sporcuların Zihinsel Antrenman ve Bilişsel Esneklik Düzeylerinin İncelenmesi

Öz

Bu araştırmanın amacı, profesyonel ve amatör sporcuların zihinsel antrenman ve bilişsel esneklik düzeylerini karşılaştırmalı olarak incelemek ve bu iki yapı arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Araştırma ilişkisel tarama modeliyle yürütülmüş olup, çalışma grubunu Türkiye’de aktif olarak spor yapan 179 profesyonel ve 184 amatör olmak üzere toplam 363 sporcu oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak Zihinsel Antrenman Envanteri ile Bilişsel Esneklik Envanteri kullanılmıştır. Veriler bağımsız örneklemler t-testi, tek yönlü ANOVA ve Pearson korelasyon analizi ile analiz edilmiştir. Bulgulara göre sporcuların zihinsel antrenman ve bilişsel esneklik düzeylerinin genel olarak orta ve üst seviyede olduğu belirlenmiştir. Cinsiyet değişkenine göre gruplar arasında anlamlı farklılık bulunmazken, spor türüne göre yalnızca bilişsel esnekliğin kontrol alt boyutunda bireysel sporcular lehine anlamlı fark tespit edilmiştir. Profesyonel sporcuların zihinsel beceriler alt boyutunda amatör sporculara göre anlamlı düzeyde daha yüksek puan aldığı görülmüştür. Spor deneyim süresi arttıkça zihinsel antrenman ve bilişsel esneklik düzeylerinin anlamlı biçimde yükseldiği belirlenmiştir. Ayrıca zihinsel antrenman ile bilişsel esnekliğin özellikle “alternatif” alt boyutu arasında orta ve yüksek düzeyde pozitif ilişkiler saptanmıştır. Sonuç olarak, zihinsel antrenman uygulamalarının bilişsel esnekliği destekleyici bir rol oynayabileceği düşündürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Amatör sporcular
• bilişsel esneklik
• profesyonel sporcular
• zihinsel antrenman.

Etik Beyan

Etik Kurul İzin Bilgileri Etik değerlendirme kurulu: Dicle Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu Başkanlığı Etik değerlendirme belgesinin tarihi: 10.02.2026 Etik değerlendirme belgesinin sayı numarası: E-14679147-663.05-1092575

An Examination of the Mental Training and Cognitive Flexibility Levels of Professional and Amateur Athletes

Öz

The aim of this study is to comparatively examine the mental training and cognitive flexibility levels of professional and amateur athletes and to determine the relationship between these two constructs. The research was conducted using a relational survey model, and the study group consisted of a total of 363 athletes actively participating in sports in Türkiye, including 179 professional and 184 amateur athletes. The Sport Mental Training Inventory and the Cognitive Flexibility Inventory were used as data collection instruments. The data were analyzed using independent samples t-test, one-way ANOVA, and Pearson correlation analysis. The findings indicated that athletes’ mental training and cognitive flexibility levels were generally at a moderate to high level. While no significant differences were found according to gender, a significant difference was identified only in the control sub-dimension of cognitive flexibility in favor of individual sport athletes based on sport type. Professional athletes scored significantly higher than amateur athletes in the mental skills sub-dimension. It was also determined that mental training and cognitive flexibility levels increased significantly as years of sport experience increased. Furthermore, moderate to high positive correlations were found between mental training and particularly the “alternatives” sub-dimension of cognitive flexibility. In conclusion, mental training practices may play a supportive role in enhancing cognitive flexibility.

Anahtar Kelimeler

• Amateur athletes
• cognitive flexibility
• mental training
• professional athletes.

Kaynakça

1. Abakay, U., & Kuru, E. (2010). Profesyonel ve amatör futbolcuların statü değişkeni açısından başarı motivasyonu farklılıkları. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 4(3), 186-191. https://izlik.org/JA75WZ82US
2. Anderson, C. M. (1998). Aggressive communication traits and their relationships with the cognitive flexibility scale and the communication flexibility scale. Journal of Social Behavior and Personality, 13(3), 531-540.
3. Behnke, M., Tomczak, M., Kaczmarek, L. D., Komar, M., & Gracz, J. (2017). The sport mental training questionnaire: Development and validation. Current Psychology, 38(2), 504-516. https://doi.org/10.1007/s12144-017-9629-1
4. Cox, R. H. (2012). Sport psychology: Concepts and applications (7th ed.). New York: McGraw-Hill.
5. Çoşkun, K. (2018). Amatör ve profesyonel futbolcuların psikolojik beceri düzeylerinin ölçülmesi. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Erzincan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Beden Eğitimi ve Spor Anabilim Dalı, 497003.
6. Dennis, J. P., & Vander Wal, J. S. (2010). The cognitive flexibility inventory: Instrument development and estimates of reliability and validity. Cognitive Therapy and Research, 34(3), 241-253. https://doi.org/10.1007/s10608-009-9276-4
7. Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64(1), 135-168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
8. Erbektaş, E., Üzüm, H., Özen, G., Arslan, T., Ertan, G., & Elveren, A. (2017). Amatör ve profesyonel sporcuların duygusal zekâlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(4), 263-274. https://doi.org/10.11616/basbed.vi.459389

9. Fletcher, D., & Sarkar, M. (2012). A grounded theory of psychological resilience in Olympic champions. Psychology of Sport and Exercise, 13(5), 669-678. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2012.04.007
10. Gould, D., & Maynard, I. (2009). Psychological preparation for the Olympic Games. Journal of Sports Sciences, 27(13), 1393-1408. https://doi.org/10.1080/02640410903081845
11. Karasar, N. (2007). Bilimsel araştırma yöntemi: kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Yayın Dağıtım.
12. Kartal, E., Onbaşı, S. İ., & İlhan, E. L. (2024). Beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin kapsayıcı eğitime yönelik öz yeterlikleri ile bilişsel esneklikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 25(2), 141-154. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1150882
13. Martin, K. A., Moritz, S. E., & Hall, C. R. (1999). Imagery use in sport: A literature review and applied model. The Sport Psychologist, 13(3), 245-268. https://doi.org/10.1123/tsp.13.3.245
14. Mehmet, E. (2023). Profesyonel ve amatör futbolcuların zihinsel dayanıklılık ve imgeleme durumlarının sporculuk düzeyi ve sporculuk yılı değişkenleri açısından incelenmesi. Spor, Sağlık ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 68-79. https://ssedergisi.com/index.php/sse/article/view/37
15. Özbey, M., & Ünal, H. (2020). Antrenör davranışları ile bilişsel esneklik arasındaki ilişkinin incelenmesi: Amatör futbolcular üzerine bir çalışma. Gazi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 25(1), 23-39. https://izlik.org/JA99CG24NX
16. Öztürk Çelik, D., & Öktem, D. (2025). Cognitive flexibility and sports anxiety among turkish sports high school students: a cross-sectional study. Journal of Sports Sciences Research/Spor Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1). https://doi.org/10.25307/jssr.1596687
17. Sapmaz, F., & Doğan, T. (2013). Assessment of cognitive flexibility: Reliability and validity studies of Turkish version of the Cognitive Flexibility Inventory. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 46(1), 143- 162. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001278
18. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2015). Çok değişkenli istatistiklerin kullanımı. Nobel.
19. Vealey, R. S. (2007). Mental skills training in sport. In G. Tenenbaum & R. C. Eklund (Eds.), Handbook of sport psychology (3rd ed., pp. 287–309). John Wiley & Sons, Inc.. https://doi.org/10.1002/9781118270011.ch13.
20. Vestberg, T., Gustafson, R., Maurex, L., Ingvar, M., & Petrovic, P. (2012) Executive functions predict the success of top- soccer players. PLoS ONE 7(4), e34731. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0034731
21. Weinberg, R. S., & Gould, D. (2023). Foundations of sport and exercise psychology. Human kinetics.
22. Yarayan, Y. E., & İlhan, E. L. (2018). Sporda zihinsel antrenman envanteri’nin (SZAE) uyarlama çalışması. Gazi Journal of Physical Education and Sport Sciences, 23(4), 205-218. https://izlik.org/JA76PG94XH
23. Yarayan, Y. E., Turhan, M. Ö., & Demir, G. T. (2023). Bilişsel esneklik envanterinin sporcular için uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 8(3), 221-240. https://doi.org/10.31680/gaunjss.1341783
24. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Seçkin Yayıncılık. https://hdl.handle.net/11511/70532
25. Yılmaz, B. H., Yetim, D., Özdemir, M., Üzer, Y., & Gül, E. (2024). Sporcularda ruminasyon ile bilişsel esneklik arasındaki ilişki. Yalova Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 3(1), 127-139. https://izlik.org/JA85XL85LX