PERFORMANS TEORİ BAĞLAMINDA CEM RİTÜELLERİNDEKİ MİRAÇLAMA BÖLÜMÜNÜN İCRASI VE ZAKİRLİK İLİŞKİSİ (ERGENE CEMEVİ ÖRNEĞİ)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 35, 105 - 118, 31.05.2025

Volkan Kaptan

Öz

Halkbilimi perspektifinde performanslar, kimi zaman kimlikleri imler, vulgar bir ifadeyle zamanı bükerek çizgisel zaman algısından ziyade döngüsel zaman algısını ele alır, yeniden şekillendirir kimi zaman da icranın yanında bedeni imler ve hikayeler anlatır. Dolayısıyla performanslar herhangi bir sabit tanımlamayı reddeder. Performans Teori ise bu manada performans olayının yapısı çerçevesinde icracı, seyirci ve anlatı gibi dinamikler ile performans yani edim eylemine tesir eden unsurları ele alan bir yaklaşımdır. Türk kültür yapısı göz önünde bulundurulduğunda Alevi toplulukları özelinde performansın ortaya konulduğu temel bağlam cem ritüelleridir. Cem ritüelleri Alevi kolektivitesinin Bourdieu’ci bir ifadeyle kültürel sermayesinin inşa edilmesinde ve nesilden nesle aktarılmasında rol oynar. Cem ritüellerinin temel bileşenleri arasında yer alan müzik ise, Alevi kolektivitesinin oluşmasına aracı bir fenomendir. Cem ritüellerinde müzik performansını gerçekleştiren kişi zakirdir. Performans Teori bağlamında cem ritüellerinde zakir, bir anlatıcı konumunda ve kimliğindedir. Cem ritüellerine katılan topluluk üyeleri ise birer dinleyici konumundadır. Cem ritüllerinde zakirin icra ettiği türlerden biri miraçlamadır. Miraçlama özelinde zakirin genel anlatısı Hz. Peygamber’in Miraç dönüşü kırklar cemine uğraması üzerinedir. Bu çalışma, etnografik ve iteratür taramasına dayalı olarak 2022-2023 yılları arasında Tekirdağ Çorlu’da bulunan Ergene Cemevinde gerçekleştirilen cem ritüellerindeki miraçlamaları zakirlik geleneğini ekseninde Dan Ben Amos’un Performans Teori bağlamında kişisel boyut (anlatıcı/oynayıcı), sosyal boyut (dinleyici/izleyici) ve sözel boyut (anlatılan) olarak ortaya koyduğu model çerçevesinde ele alır.

Anahtar Kelimeler

Müzik , Alevilik , Zakir , Performans Teori , Cem Ritüelleri

Execution Of The Miraclama Section In Cem Rituals And The Relationship With Zakirlik In The Context Of Performance Theory (Ergene Cemevi Example)

Öz

In the folklore perspective, performances sometimes signify identities, in a vulgar expression, bend time to address and reshape the cyclical perception of time rather than linear time perception, and sometimes they signify the body and tell stories alongside the performance. The performances thus reject any fixed definition. In this sense, Performance Theory is an approach that deals with dynamics such as performer, audience and narrative within the framework of the structure of the performance event, and the elements that affect the performance. Considering the Turkish cultural structure, the main context in which performance is revealed in Alevi communities is cem rituals. Cem rituals play a role in building the cultural capital of the Alevi collectivity, in Bourdieuian terms, and transmitting it from generation to generation. Music, which is among the basic components of Cem rituals, is a phenomenon that mediates the formation of Alevi collectivity. The person who performs the musical performance in Cem rituals is the zakir. In the context of Performance Theory, in cem rituals, the zakir is in the position and identity of a narrator. Community members participating in Cem rituals are in the position of listeners. One of the types of rituals performed by the zakir in Cem rituals is miraj. The general narrative of the zakir in the specific context of Miraj is Hz. The Prophet's return from Miraj is due to his visit to the Cem of the Forties. This study, based on ethnographic and literature review, examined the ascensions in the cem rituals held in Ergene Cemevi in Çorlu, Tekirdağ between 2022 and 2023, on the axis of the tradition of zakir, personal dimension (narrator/actor), social dimension (listener/audience) in the context of Dan Ben Amos' Performance Theory. and handles it within the framework of the model it puts forward as the verbal dimension (narrated).

Anahtar Kelimeler

Music , Alevism , Zakir , Performance Theory , Cem Rituals

Kaynakça

• Akçakmak, H. B. (2021). Eşiksellik ve Komünitas Kavramları ile Cem Ritüellerinde Müzik Kullanımına Bakış, MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (24): 739-751. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2396351
• Akın, B. (2019). Kültürel Belleğin Kutsal Taşıyıcıları: Alevi Cem Zâkirleri, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2 (3): 93-109. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/869778
• Akın, B. (2020). Mitten Tasavvufa Alevi Ritüellerinin Sır Dili Kırklar. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Akın, B. (2023). Alevi Mi? Kızılbaş Mı? Şia Mı? “Alevi” Sözcüğünün Tarihte Bugünkü Anlamıyla Kullanımına Dair Birtakım Yeni Mülahazalar, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 28, 18-50. Erişim Adresi: (PDF) Alevi mi? Kızılbaş mı? Şia mı? “Alevi” Sözcüğünün Tarihte Bugünkü Anlamıyla Kullanımına Dair Birtakım Yeni Mülahazalar
• Akpınar, B. (2007). Sivas Fıkraları (Yapı, İşlev, Bağlam), (Yüksek Lisans tezi). Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tez SorguSonucYeni.jsp
• Birdoğan, N. (1995). Anadolu’nun Gili Kültürü Alevilik. İstanbul: Berfin Yayınları.
• Çevirme, H.; Oymak, R. (2009). Halk Anlatılarının Metinselliği, Halkbilimi Dergisi, 2, (3-4): 74-83. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/441952
• Çobanoğlu, Ö. (1999). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2004). Kültürlerin Diyaloğu veya Diyalogsuzluğu Bağlamında Halkbilimi Çalışmalarının Yeri ve Önemi, Türkiyat Araştırmaları, 1, 149-164. Erişim Adresi: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) » Makale » Kültürlerin Diyalogu veya Diyalogsuzluğu Bağlamında Halkbilimi Çalışmalarının Yeri ve Önemi
• Elçi, A. C. (2019). Türk Musikisi Atlası Cilt 3. Vural, F. G ve Vural, T. (Ed.), Anadolu Aleviliğinde Cem Aşıklığı / Zakirliği (s. 489-511) içinde. Ankara: Yt Yayıncılık.
• Erbay, A., Kalkan, R., Özpolat, D. (2024). Alevîlik Üzerine Nitel Bir Araştırma: Bayburt Örneği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 112, 147-163. Erişim Adresi: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi » Makale » ALEVİLİK ÜZERİNE NİTEL BİR ARAŞTIRMA: BAYBURT ÖRNEĞİ
• Eroğlu, S. (2022). Geleneksel Ritüel Evreninden Popüler Kültüre Zakirlik, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 101, 11-36. Erişim Adresi: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi » Makale » Geleneksel Ritüel Evreninden Popüler Kültüre Zâkirlik
• Ersal, M. (2019). Alevi Cem Zâkirliği. Ankara: Barış Kitap.
• Fıratlıgil, Z. İ. (2012). Performans Teoriye Göre Mersin Fıkralarının İcrasında Anlatıcı, Dinleyici ve Bağlamın Önemi, The Journal of Academic Social Science Studies. 5, (1): 115-130. Erişim Adresi: PERFORMANS TEORİYE GÖRE MERSİN FIKRALARININ İCRASINDA ANLATICI, DİNLEYİCİ VE BAĞLAMIN ÖNEMİ (THE IMPORTANCE OF NARRATOR, LISTENER AND CONTEXT IN THE RENDITION OF MERSIN ANECTODE IN TERMS OF PERFORMANCE THEORY) - Zeynep İrem FIRATLIGİL - | The Journal of Academic Social Science Studies
• Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Garden City, NY: Doubleday.
• Gül, İ. (2017). Alevî-Bektaşî Cemlerinde Erkân ve Sürek Farklılığı (Herne Cemevi Örneği), Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 82, 25-41. Erişim Adresi: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi » Makale » Alevi-Bektaşi Cemlerinde Erkan ve Sürek Farklılığı Herne Cemevi Örneği
• Gülten, S. (2016). Osmanlı Devleti’nde Alevi Sözcüğünün Kullanımına Dair Bazı Görüşler, Alevilik Araştırmaları Dergisi, 6, (11): 27-42. Erişim Adresi: Osmanlı Devleti’nde Alevî Sözcüğünün Kullanımına Dair Bazı Değerlendirmeler = Some Considerations On Usage of the Word Alawite at Ottoman State
• Güneş, D. (2014). Alevi-Bektaşi Kültürel Kimliğinin İfadesinde Müzik, Zâkir ve Bağlamanın Rolü. Hünkâr Alevilik Bektaşilik Akademik Araştırmalar Dergisi, 1, (2): 55-67. Erişim Adresi: Alevi-Bektaşi Kültürel Kimliğinin İfadesinde Müzik, Zâkir ve Bağlamanın Rolü
• Güngör, İ. (2021). Richard Schechner ve Bir Eşiksellik Paradigması: Performans, Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, 26, 161-171. Erişim Adresi: Yedi » Makale » Richard Schechner ve Bir Eşiksellik Paradigması: Performans
• Hobsbawm, E.; Ranger, T. (2013). Geleneğin İcadı. Çev. Mehmet Murat Şahin. İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Kalenderoğlu, S.; Güray, C. (2019). Miraç Kavramının Alevi Sözlü Kültürü Açısından İncelenmesi: Çubuk-Şabanözü Örneği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 92, 143-170. Erişim Adresi: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi » Makale » MİRAÇ KAVRAMININ ALEVİ SÖZLÜ KÜLTÜRÜ AÇISINDAN İNCELENMESİ: ÇUBUK-ŞABANÖZÜ ÖRNEĞİ
• Küçükaksoy, M. E. (2017). Müziğin Performans Sürecindeki Sihirli Birliktelik: Müzikal Komünitas, Rast Müzikoloji Dergisi, 5, (3): 1732-1744. Erişim Adresi: Rast Müzikoloji Dergisi » Makale » Müziğin Performans Sürecindeki “Sihirli Birliktelik”: Müzikal Komünitas
• Massicard, E. (2007). Türkiye’den Avrupa’ya Alevi Hareketinin Siyasallaşması. çev. Ali Berkay. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Ocak, A. Y. (1999). Aleviliğin Tarihsel Sosyal Tabanı İle Teolojisi Arasındaki İlişki Problemine Dair, Tarihî ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler, Bektaşîler, Nusayrîler, (Haz. İ. Kurt ve S. A. Tüz). İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Öngören, R. (2013). Zikir. TDVİA. C. 44, 409-412. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Erişim Adresi: ZİKİR - TDV İslâm Ansiklopedisi
• Özdemir, E. (2016). Performans Teori, Âşık Fasılları ve Doğaçlama, Rast Müzikoloji Dergisi, 4, (3): 1357-1366. Erişim Adresi: Rast Müzikoloji Dergisi » Makale » Performans Teori, Âşık Fasılları Ve Doğaçlama
• Özdemir, U. (2016). Kimlik, Ritüel, Müzik İcrası: İstanbul Cemevlerinde Zakirlik Hizmeti. İstanbul: Kolektif Yayın.
• Satır, Ö. C. (2016). Çorum ve Çevresinde Yaşatılan Zâkirlik Geleneği, Rast Müzikoloji Dergisi, 4, (3): 1338-1356. Erişim Adresi: Rast Müzikoloji Dergisi » Makale » Çorum ve Çevresinde Yaşatılan Zâkirlik Geleneği
• Schechner, R. (2006). Performance Studies: An Introduction. New York & London: Routledge.
• Sezgin, B. (2014). Estetik Deneyim ve Öğrenme Olanağı Açısından Oyun-Drama-Tiyatro İlişkisi, (Doktora tezi). Erişim Adresi: Ulusal Tez Merkezi | Anasayfa
• Şahin, H. İ. (2015). Ritüel Ve Kutsal Anlatı İlişkisi Bağlamında Balıkesir Çepnilerinin Cem Törenlerindeki “Miraçlama”Lar Üzerine Bir Değerlendirme, Millifolklor, 27, (105): 99-110. Erişim Adresi: (PDF) RİTÜEL VE KUTSAL ANLATI İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA BALIKESİR ÇEPNİLERİNİN CEM TÖRENLERİNDEKİ “MİRAÇLAMA”LAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
• Şahin, H. İ. (2018). Cem Törenlerinde Kamberlik/ Zâkirlik Geleneği: Balıkesir Çepnileri Örneği, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21, (40): 107-126. doi.org/10.31795/baunsobed.492912
• Şenbahar, Y. C. (2021). Performans Teorisi Bağlamında Profesyonel Turist Rehberliği, (Yüksek Lisans tezi). Erişim Adresi: Ulusal Tez Merkezi | Anasayfa
• Urakova, L. (2014). Performans Teori’nin Aytıslara Uygulanması ve Konısbay’ın Şınbolat’la Yaptığı Aytısta Söyleyici, Genel Dinleyici, Keşif ve Düzenleme, Bilig, 71, 269-280. Erişim Adresi: Bilig » Makale » Performans Teori’nin Aytıslara Uygulanması ve Konısbay’ın Şınbolat’la Yaptığı Aytısta Söyleyici, Genel Dinleyici, Keşif ve Düzenleme
• Yılmaz, B. O.; Işık, C. (2021). Dedelik Hizmetinin Performans Teori Bağlamında Değerlendirilmesi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 100, 561-580. Erişim Adresi: Dedelik Hizmetinin Performans Teori Bağlamında Değerlendirilmesi | TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELİ ARAŞTIRMA DERGİSİ