1990'larda Türkiye'nin Balkan Krizleri Politikası (Bosna, Kosova)

Öz

Türkiye’nin 1990’lı yıllarda kimlik, etnisite ve ulus kavramlarının siyasal söylemdeki konumunu da yeniden tanımlandığı bir dönem olmuştur. Yugoslavya'nın dağılmasıyla Balkan coğrafyasında etnik temelli çatışmaların, kimlik siyasetinin ve insani krizlerin belirginleştiği, ülkenin dış politika yönelimleri üzerinde belirleyici etkiler yaratmış ve özellikle Bosna-Hersek ile Kosova’da yaşanan çatışmalar, Türkiye’nin bölgesel ve uluslararası arenada konumunu şekillendirmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan insani krizler, etnik temelli çatışmalar ve uluslararası toplumun müdahale kapasitesine ilişkin tartışmalar, Türkiye’nin geleneksel dış politika anlayışını gözden geçirmesine yol açmıştır. Çalışmanın amacı, Türkiye’nin söz konusu krizler karşısında geliştirdiği diplomatik, askeri ve insani yaklaşımları incelemek; tarihsel hafıza, kültürel bağlar ve jeopolitik kaygıların dış politika kararlarına nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Araştırmada TBMM tutanakları, ulusal basın arşivleri, uluslararası örgüt belgeleri ve akademik çalışmalar kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, Türkiye’nin Bosna ve Kosova krizlerinde hem normatif değerler hem de güvenlik temelli kaygılar arasında temkinli ve aktif bir denge kurmaya çalıştığını; insani diplomasi ile çok taraflı, barışçıl ve uluslararası iş birliği anlayışını öne çıkaran bir politika benimsediğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Balkanlar
• Bosna-Hersek
• Kosova
• İnsani Diplomasi
• Dış Politika
• Kimlik Politikaları

Turkey’s Balkan Crisis Policy in the 1990s (Bosnia and Kosovo)

Öz

The 1990s constituted a period in which Turkey redefined the place of identity, ethnicity, and nationhood within its political discourse. Following the dissolution of Yugoslavia, ethnic conflicts, identity-based politics, and humanitarian crises became increasingly pronounced across the Balkan region, generating significant effects on Turkey’s foreign policy orientation and shaping the country’s position in both regional and international arenas. The humanitarian crises, ethno-political tensions, and debates concerning the intervention capacity of the international community compelled Turkey to reassess its traditional foreign policy approaches. The aim of this study is to examine the diplomatic, military, and humanitarian strategies adopted by Turkey in response to these crises, and to reveal how historical memory, cultural ties, and geopolitical considerations were reflected in foreign policy decision-making processes. The research relies on TBMM parliamentary records, national press archives, documents issued by international organizations, and relevant academic studies. The findings demonstrate that Turkey sought to maintain a cautious yet active balance between normative principles and security-oriented concerns during the Bosnian and Kosovar crises. Moreover, Turkey adopted an approach that foregrounded humanitarian diplomacy and emphasized multilateral, peaceful, and cooperative engagement within the international system.The aim of this study is to examine the diplomatic, military, and humanitarian strategies adopted by Turkey in response to these crises, and to reveal how historical memory, cultural ties, and geopolitical considerations were reflected in foreign policy decision-making processes. The research relies on TBMM parliamentary records, national press archives, documents issued by international organizations, and relevant academic studies. The findings demonstrate that Turkey sought to maintain a cautious yet active balance between normative principles and security-oriented concerns during the Bosnian and Kosovar crises. Moreover, Turkey adopted an approach that foregrounded humanitarian diplomacy and emphasized multilateral, peaceful, and cooperative engagement within the international system.

Anahtar Kelimeler

• Turkey
• Balkans
• Bosnia-Herzegovina
• Kosovo
• Humanitarian Diplomacy
• Foreign Policy
• Normative Power
• Identity Politic

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1999). Modern Türkiye'nin oluşumu. Kaynak Yayınları.
2. Akgün, B., & Gündoğan, B. (2009). Kosova’nın bağımsızlığı ve uluslararası sistem. Uluslararası Hukuk ve Politika, 5(18), 23-46.
3. Aksu, M. (2024). Bir Kitap İncelemesi: Faşizm. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergisi, (24), 15-24.
4. Akşin, S. (2001). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Alankuş, S. (2007). Haber söylemi ve ideoloji. Alternatif Yayıncılık.
6. Arapkirli, Z. (1999, Haziran 14). Savaş suçlusu avı başladı. Milliyet, 18.
7. Arcayürek, C. (1992). Müdahale edelim. Cumhuriyet, 1.
8. Arslan, İ. (2014). Kosova sorunu: Tarihsel perspektiften bir değerlendirme. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 59.

9. Aydın, M. (2000). Kosova müdahalesi ve uluslararası hukukun sınırları. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 7(1), 45–62.
10. Babuna, A. (1990). The Albanians of Kosovo and Macedonia: Ethnic identity supersedes religion. Nationalities Papers, 28(1).
11. Babuna, A. (1997). Kosova sorunu üzerine. Dış Politika, 8(1–2).
12. Başlamış, C. (1999, Haziran 14). Kosova’da Rus krizi. Milliyet, 1.
13. Bazenko, M. (2012). Post-Dayton Bosna-Hersek’te ulus inşası. Balkan Studies Journal, 4(2), 55–78.
14. Berxolli, A. (2015). Kosovo after independence: Challenges of state-building. Prishtina University Press.
15. Biçici, M. (2020). Bosna-Hersek Savaşı ve Srebrenitsa’da yaşanan süreç. International Academic Studies, 329–331.
16. Binark, M., & Bek, M. G. (2010). Eleştirel medya okuryazarlığı: Teori ve pratik. Kalkedon Yayınları.
17. Cihat, G., & Süleyman, S. (2015). Soğuk Savaş başlangıcında Türk dış politikası. Bilig, 197.
18. Çaputlu, Ö. (2019). Türkiye’nin Bosna-Hersek ve Kosova krizlerine yönelik dış politikası. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 7(2), 49–78.
19. Çelebi, A. (2015). Türkiye'nin Balkan politikası: Tarihsel süreklilik ve değişim. Uluslararası Güvenlik ve Strateji Dergisi.
20. Çelik, F. (2010). Kosova’da uluslararası yönetim ve devletleşme süreci. Ortadoğu Analiz, 2(21), 67–82.
21. Çoban, S. (2009). Türkiye’de uluslararası krizlerin söylemsel inşası: Kosova örneği. İletişim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 73–98.
22. Cumhuriyet Gazetesi. (1999, Haziran 17). Helsinki’de buluştular. Cumhuriyet, 11.
23. Cumhuriyet Gazetesi. (1999, Haziran 17). Kosova’nın imarına destek. Cumhuriyet, 19.
24. Cumhuriyet Gazetesi. (1999, Haziran 17). UÇK: Rus askerleri düşmanımız. Cumhuriyet, 11.
25. Cumhuriyet Gazetesi. (1999, Mart). NATO son kez uyardı. Cumhuriyet, 9.
26. Dalar, M. (2008). Dayton Barış Antlaşması ve Bosna-Hersek’in geleceği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
27. Demir, S. (2016). Balkanlar’da etnik çatışmaların dinamikleri: Kosova örneği. Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 201– 223.
28. Demirci, M. (2014). Yugoslavya’nın dağılması ve Balkanlarda etnik çatışmalar. Nobel Yayınları.
29. Dursun, A. (2020). Kosova’nın siyasi dönüşümü (1999–2019) (Yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
30. Elveren, M. (1992). Bosna-Hersek dosyası. Hürriyet, 7.
31. Emgili, F. (2010). Türkiye-Balkanlar ilişkilerinin tarihsel arka planı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi.
32. Erdem, H. (1992). Sırplar beş koldan saldırdı. Cumhuriyet, 1.
33. Erhan, Ç. (2001). Turkish foreign policy in the 20th century. METU Press.
34. Eyicil, A. (2004). Atatürk devrinde Türkiye’nin Balkan politikası. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 359.
35. Gashi, B. (2011). NATO intervention in Kosovo. Journal of Balkan Studies, 3(1), 11–40.
36. Geçikli, R. M. (2023). Balkan Paktı sürecinde II. Balkan Konferansı. SEFAD, 49, 315–338.
37. Göktepe, C., & Seydi, S. (2015). Soğuk Savaş başlangıcında Türk dış politikası. Bilig, 197.
38. Güner, S. (2017). Türkiye’nin Kosova politikası. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 14(56), 91–112.
39. Güven, İ. F. (2016). Tito ve Miloşeviç’in söylem ve politikaları. International Crimes and History, 17.
40. Gökçe, A. F., ve Aksu, M. (2020). Otoriter ülkelerde devlet terörü: Çin Halk Cumhuriyeti üzerine bir değerlendirme. 3. Uluslararası İnsan Çalışmaları Kongresi Tam Metin Bildiri Kitabı içinde 192-206.
41. Hajrizi, A. (2021). Statehood and sovereignty debates in Kosovo (Doktora tezi). University of Ljubljana.
42. Hürriyet Gazetesi. (1993). [Başlık belirtilmemiş]. Hürriyet, 1.
43. Hürriyet Gazetesi. (1995, Temmuz 17). Srebrenitsa’da katliam!. Hürriyet, 1.
44. İnal, A. (1996). Haberin anahtarı: Eleştirel haber çözümlemeleri. Bilgi Üniversitesi Yayınları.
45. İzzetbegoviç, A. (2005). Konuşmalar (6. bs.). Klasik Yayınları.
46. Kader, Ö. (2012). Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD’nin ve Türkiye’nin Balkan politikaları. Balkan Araştırmaları Dergisi, 29.
47. Karpat, K. (2002). Balkanlar’da milliyetçilik ve devletleşme. Timaş Yayınları.
48. Kınacıoğlu, M. (2005). İnsani müdahale ve uluslararası hukuk: Kosova örneği. SBF Dergisi, 60(3), 111–132.
49. Kodal, T. (2018). Bosna-Hersek’in bağımsızlığı ve Türkiye. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34(2), 411–444.
50. Kola, P. (2003). The search for Greater Albania. Hurst & Co.
51. Latif, D. (2006). Dayton sonrası Bosna-Hersek. Kıbrıs Yazıları, 3, 129.
52. Malcolm, N. (1998). Kosovo: A short history. HarperCollins.
53. Mert, A. (2018). Türk basınında Kosova krizi. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 47, 135–162.
54. Milliyet Gazetesi. (1995, Temmuz 12). Bosna’da insanlık utandı. Milliyet, 1.
55. Mustafa, S. (2009). Kosovo and regional security. Southeast Europe Review, 12(3), 77–95.
56. Numanović, A. (2011). Dayton sonrası Bosna-Hersek ve Avrupa-Atlantik entegrasyonu (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
57. Oduncu, T. (2019). 1999 Kosova krizi ve NATO müdahalesi. Bucak İşletme Dergisi, 9.
58. Oran, B. (2002). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne (Cilt 2). İletişim Yayınları.
59. Orhun, F. Ç. (2020). Soğuk Savaş döneminde Türk dış politikasında Balkanlar. Avrasya Etüdleri, 27(59).
60. Özcan, G. (1999). NATO’nun Kosova müdahalesi. Stratejik Araştırmalar Dergisi, 4(1), 55–70.
61. Öymen, A. (1992). Türkiye’nin aldığı sonuç. Cumhuriyet, 1.
62. Özdalga, H. (1992). Bosna-Hersek için laf ürettik. Cumhuriyet, 9.
63. Özdemir, H. (2016). Balkanlarda milliyetçilik ve siyasi dönüşümler. İletişim Yayınları.
64. Poulton, H. (1995). Who Are the Macedonians? Indiana University Press.
65. Purtaş, F. (2023). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi III: 1960–2000. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
66. Roux, M. (1992). The Macedonian question: From Versailles to Dayton. Helsinki Monitor.
67. Sabah Gazetesi. (1995, Ağustos 11). Tarihi anlaşma. Sabah, 1.
68. Sabah Gazetesi. (1995, Ağustos 29). İnsanlığa yuh!. Sabah, 1.
69. Selçuk, İ. (1994). Kim, kimi, neden boğazlıyor?. Cumhuriyet, 2.
70. Sula, İ. E. (2023). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi (Cilt 3). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
71. Şaybak, A. (2006). Soğuk Savaş sonrası Türkiye’nin Balkanlarla ilişkilerinde güvenlik (Yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi.
72. Taşdemir, F. Y. (1999). Kosova sorunu: Tarihi ve hukuki bir değerlendirme. Gazi Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 3, 149.
73. TBMM Tutanak Dergisi. (1992). 19. Dönem, 16. Cilt.
74. TBMM Tutanak Dergisi. (1992). 19. Dönem, 17. Cilt.
75. TBMM Tutanak Dergisi. (1992). 19. Dönem, 52. Cilt.
76. TBMM Tutanak Dergisi. (1994). 19. Dönem, 72. Cilt.
77. TBMM Tutanak Dergisi. (1998). 20. Dönem, 47. Cilt.
78. TBMM Tutanak Dergisi. (1998). 20. Dönem, 48. Cilt.
79. Ural, S. (2015). Balkanlarda aşırı milliyetçilik. Çankırı Karatekin Üniversitesi Dergisi, 5(1).
80. Uslu, N. (2006). Türk dış politikası yol ayrımında. Anka Yayınları.
81. Usta, G. (2021). 1990 sonrası Bosna-Hersek ve Sırbistan ilişkileri (Yüksek lisans tezi). KMÜ.
82. Usta, G. K. (2021). 1990 sonrası Türkiye–Bosna-Hersek ilişkileri (Yüksek lisans tezi). KMÜ.
83. Uluengin, H. (1992). Bosna-Hersek ve Türkiye. Hürriyet, 16.
84. Vickers, M. (1998). Between Serb and Albanian: A history of Kosovo. Hurst & Co.
85. Yalçınkaya, A. (2003). NATO’nun Kosova müdahalesinin hukuksal boyutu. Milli Savunma Dergisi, 152, 89–110.
86. Yaycıoğlu, A. (2015). Ottoman legacies in the Balkans. Journal of Balkan and Near Eastern Studies.
87. Yıldızoğlu, E. (1999, Haziran 17). Kosova: Büyük sorunlar yumağı. Cumhuriyet, s.19.
88. Yılmaz, A. N., & Kılıçoğlu, G. (2017). Balkanlar’da YTB ve TİKA’nın faaliyetleri. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(2).