Antalya’nın Gazipaşa İlçesinde Geleneksel Sağaltma Ocakları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Antalya’nın Gazipaşa ilçesinde günümüzde de devam eden sağaltma ocaklarını ve bu ocaklarda uygulanan tedavi yöntemlerini konu edinmektedir. Alan araştırması kapsamında yaklaşık on ocaklı ile görüşmeler yapılmış ve onların sağaltma pratikleri kayıt altına alınmıştır. Araştırmada boğaz kaldırma, yılancık, temriye, kurşun dökme, siğil, topuk dikeni, köstek kesme, göbek düşmesi, kalça ağrısı (tenge) ve kırık-çıkık ocakları gibi farklı rahatsızlıklara yönelik uygulamalar tespit edilmiştir. Tedavi süreçlerinde dua, muska ve niyaz gibi sözlü unsurların yanı sıra, tereyağı, sabun, zeytinyağı, keçi kılı, taş gibi çeşitli malzemelerden yararlanıldığı görülmüştür. Ayrıca masaj, ovma, vakumlama, bıçakla sembolik kesme, kurşun dökme gibi yöntemler de sağaltma sürecinde kullanılmaktadır. Bulgular, Gazipaşa’da halkın modern sağlık hizmetlerine ulaşma imkânına rağmen ocaklara yönelmeye devam ettiğini ortaya koymaktadır. Ocaklıların el verme yoluyla kuşaktan kuşağa aktardıkları bilgi ve deneyim, yörede yalnızca tedavi aracı değil, aynı zamanda sosyal dayanışma ve kültürel sürekliliğin de göstergesi olmuştur. Çalışma, Gazipaşa örneği üzerinden ocak kurumunun günümüzdeki görünümünü, tedavi çeşitliliğini ve kültürel önemini belgelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gazipaşa
• Halk Hekimliği
• Ocak
• Sağaltma
• Tedavi Yöntemleri

A Study on Traditional Healing Ocaks in Gazipaşa District of Antalya

Öz

This study examines the healing practices of traditional ocak institutions in Gazipaşa, a district of Antalya, where such practices continue to play a significant role in local life. Based on field research, interviews were conducted with approximately ten practitioners, documenting their treatment methods and beliefs. The findings reveal that various ailments—including tonsillitis (boğaz kaldırma), rheumatic pains (yılancık), skin rashes (temriye), the evil eye (kurşun dökme), warts, heel spurs, delayed walking in children (köstek kesme), navel displacement (göbek düşmesi), hip pain (tenge), and bone fractures (kırık-çıkık)—are treated through these traditions. In the treatment process, verbal elements such as prayers, charms, and invocations are combined with the use of materials like butter, soap, olive oil, goat hair, and stones. Techniques such as massage, rubbing, cupping, symbolic cutting with a knife, and lead pouring are also employed. The study demonstrates that, despite the availability of modern medical services, local people in Gazipaşa continue to seek assistance from ocak practitioners. The transmission of healing knowledge through the ritual of “handing down” (el verme) ensures the continuity of these practices across generations. Beyond their medical function, ocaks serve as spaces that reinforce social solidarity and cultural identity. By focusing on the case of Gazipaşa, this study documents the contemporary status, diversity of methods, and cultural significance of ocak institutions.

Anahtar Kelimeler

• Gazipaşa
• Folk Medicine
• Traditional Healing
• Ocak Practices
• Ethnomedicine

Kaynakça

1. Acar, H. V. (2017). Türk halk hekimliğindeki ocak çeşitleri. Lokman Hekim Dergisi, 7(2), 54-72.
2. Acıpayamlı, O. (1968). Türkiye folklorunda halk hekimliği ve özellikleri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 26(1-2), 1-9.
3. Artun, E. (2012). Türk halkbilimi. Karahan Kitabevi.
4. Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Neşriyat.
5. Boratav, P. N. (1994). 100 soruda Türk folkloru. Gerçek Yayınevi.
6. Bulut, S. (2012). Anadolu ağızlarında kullanılan kalıp sözler ve bu kalıp sözlerin kullanım özellikleri. Turkish Studies, 7(4), 1117-1155.
7. Çolak, F. (2024). Sağaltma ocakları üzerine bir köken miti ve Kuskan’da Kengi ocağı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(Özel Sayı), 66-76.
8. Duvarcı, A. (1990). Halk hekimliğinde ocaklar. Millî Folklor, 1(7), 34-38.

9. Ekici, M. & Öger, A. (2007, 17-19 Ekim).Türklerde ocak kültü ve bu kültün Alevilik inancına yansımaları [Tam metin bildiri]. 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevilik ve Bektaşilik Bilgi Şöleni, Ankara, Türkiye.
10. Erdi, S., & Yurteser, S. T. (2005). Divânu Lugâti’t-Türk. Kabalcı Yayınevi.
11. İçli, A. (2013). Türk kültüründe ocak anlayışı ve Ergani Deringöze Köyü’ndeki bir ocaklı aile. Karadeniz Dergisi, 0(18), 95-101.
12. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün şamanizm: Materyaller ve araştırmalar, (3. Baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
13. Karakaş, A. (2015). Osmaniye halk hekimliğinde ocaklar ve bunlara bağlı uygulamalar. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(31), 320-336.
14. Karakaş, R. (2017). Türk mitolojisinde taş kültü. F. A. Turan & M. Ozan (Ed.). Türk mitolojisine giriş İçinde (s. 161-180). Gazi Kitabevi.
15. Kasapoğlu, E. (2020). Antalya ili Alanya, Gazipaşa, Gündoğmuş ve Akseki ilçelerindeki sağaltma ocakları ve uygulamaları (Tez No: 644912). [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
16. Kumartaşlıoğlu, S. (2016). Türk kültüründe ateş ve ocak kültü, (1. Baskı). Kömen Yayınları.
17. Öger, A. (2010). Tarsus ve çevresinde sağaltma ocakları ve bunlara bağlı uygulamalar. Turkish Studies, 5(1), 1231-1246.
18. Öngel, G. (1997). Denizli halk hekimliğinde ocaklar (Tez No: 62015). [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
19. Uysal, Y. (2008). Gazipaşa’da folklor ve halk edebiyatı ürünleri (Tez No: 219243). [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
20. Yalçınkaya, F. (2019). Halk hekimliğinde sağaltma yöntem ve teknikleri. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2(2), 70-80.