PERSPECTIVES ON LANGUAGE AND LANGUAGE EDUCATION OF MAHMUD HOCA BEHBUDI, ONE OF THE TURKESTAN JADIDISTS

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 89 - 105, 31.12.2025

Taner Ulus

https://doi.org/10.58640/asyar.1724453

Öz

Mahmud Khoja Behbudi, one of the key figures of the Turkestan Jadidist movement, played a pivotal role in the development of the Uzbek language and literature. Behbudi's publishing and writing activities influenced many figures after him. He pioneered the opening of Usul-ü Jadid schools and prepared innovative textbooks to be used in these schools. He wrote articles in many journals and newspapers. In his works, which can be seen as a continuation of the Jadidists' understanding of unity in language, thought, and action, he addressed his ideas on language debates. Mahmud Khoja Behbudi published the Samarkand newspaper and the Ayna magazine. He made a great contribution to the formation and development of Uzbek theater with his play Pederkush. Behbudi began his work on language by identifying the problems of the Turkish language. In his studies, based on the current situation of Arabic and Persian elements in the Turkish language, he made conclusions about the simplification of the language and the return to the mother tongue. He wrote articles on problems related to dialects and orthography, which began to be discussed in the Turkic world with the rise of Jadid literature. He wrote articles on the problems arising in dialect, accent, and orthography, which started to be discussed in the Turkic world with the Jadid Literature press. Behbudi argued that the words borrowed from foreign languages in Turkish language should be preserved except for proper nouns and thought that a pure language would be insufficient to understand the developing world. He believed that such borrowed words could enrich Turkish with suffixes and phrases appropriate to Turkish grammar. Analyzing Behbudi's linguistic works alongside the ideas of Ismail Gasprinski, and the ideas of the Jadids in the Idyl-Ural region regarding language will be useful in understanding the general situation of the Turkic world on language. Behbudi, who was active in a region where the influence of Arabic and Persian languages were strong influence in Jadid literature, thought that learning the Russian language was essential for understanding the modern world. Behbudi's activities are significant for tracing the development of both the Turkish language and Uzbek Turkish. This study aims to examine Behbudi's perspectives on language and language education in relation to his contemporaries, highlighting his contributions within the intellectual and Jadidist reform movements of his time.

Anahtar Kelimeler

Turkish Language , Mahmud Khoja Behbudi , Ayna Journal , Jadidism , Uzbek Turkish

Türkistanlı Ceditçilerden Mahmud Hoca Behbudi'nin Dil Meselesi ve Dil Eğitimi Üzerine Görüşleri

Öz

Türkistanlı Ceditçilerin önemli isimlerinden olan Mahmud Hoca Behbudi, Özbek dilinin ve edebiyatının gelişiminde önemli rol üstlenmiştir. Behbudi’nin yayıncılık ve yazarlık faaliyetleri kendisinden sonraki birçok ismi etkilemiştir. Usul-ü Cedit okulların açılmasında öncülük etmiş ve bu okullarda okutulmak üzere yeni ders kitapları hazırlamıştır. Birçok dergi ve gazetede yazılar yazmıştır. Ceditçilerin dilde, fikirde ve işte birlik anlayışının bir devamı olarak görülebilecek çalışmalarında dil tartışmaları üzerine fikirlerini belirtmiştir. Mahmud Hoca Behbudi, Semerkand Gazetesini ve Ayna Dergisini yayımlamıştır. Pederkuş adlı tiyatro oyunu ile Özbek tiyatrosunun başlangıcı oluşturmuştur. Behbudi, dil konusundaki çalışmalarına Türk dilinin problemlerinin tespiti ile başlamıştır. Çalışmalarında Türk dilindeki Arapça Farsça unsurların Türk dilindeki mevcut durumundan yola çıkarak dilde sadeleşme ve ana dile dönüş konusunda çıkarımlarda bulunmuştur. Cedit Edebiyatı matbuatı ile Türk Dünyasında tartışılmaya başlanan şive, lehçe ve imla konularında ortaya çıkan problemler üzerine makaleler yazmıştır. Türk dilindeki yabancı dillerden alınan kelimelerin özel isimler dışında korunması gerektiği savunan Behbudi, saf bir dilin gelişen dünyayı anlamada yetersiz kalacağını düşünmüştür. Alıntı kelimelerin Türkçe gramere uygun eklerle ve tamlamalarla Türkçeyi zenginleştireceği görüşünü savunmuştur. İsmail Gaspıralı’nın dil konusundaki fikirleri ve İdil-Ural sahasındaki Ceditçilerin dil üzerine fikirleriyle birlikte Behbudi’nin dil üzerine çalışmalarını incelemek Türk Dünyasının dil konusundaki genel durumunu anlamada faydalı olacaktır. Cedit Edebiyatı içerisinde Arap ve Fars dilinin etkisinin yoğun olduğu bir bölgede faaliyet gösteren Behbudi’nin Rus dilinin öğrenmenin modern dünyayı anlamak için gerekli olduğunu düşünmektedir. Behbudi’nin faaliyetleri Türk dilinin ve Özbek Türkçesinin gelişimini takip açısından önemlidir. Bu çalışmada Behbudi’nin dil ve dil eğitimi üzerine görüşleri ile çağdaşlarının görüşleriyle birlikte değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Mahmud Hoca Behbudi , Ayna Dergisi , Ceditçilik , Özbek Türkçesi

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

• Abdazımova, D. (2018). 20. Yüzyılın ilk yarısında Türkistan’da yazı dili: “ayna dergisi dili örneğinde”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 2 Ekim 2018, 1/2, 30-33.
• Abdirashidov, Z. ve Egemkulova, N. (2019). Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning «Oyina» jurnali, Muharrir Nashriyoti, Taşkent.
• Açık, F. (2025). Özbekistan’da 1909-1917 yılları arasında faaliyet gösteren Turan Cemiyeti. Türk Yurdu, 25, (214).
• Amanova, Z. (2014). Mahmudxo ‘ja Behbudiy merosining milliy g ‘oya targ ‘ibotidagi ahamiyati. Hasanov, B. (Ed.), Mahmudxo‘ja behbudıy - mıllat rahnamosı, (s.57- 59). Mumtoz So’z Yayınevi. Taşkent.
• Battal Taymas, A. (1996). Kazan Türkleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara.
• Doğan, G. (2018). 1917-1924 yılları arasında Türkistan milli devletleri/National states which established in Turkestan between 1917-1924. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens., Yüksek Lisans Tezi.
• Karımov, N. (2014). Mahmudxo ‘ja Behbudiy merosining milliy g ‘oya targ ‘ibotidagi ahamiyati. Hasanov, B. (Ed.), Erk va hurrıyat jarchısı (s.32-44). Mumtoz So’z Yayınevi. Taşkent.
• Hayit, B. (2004). Milli Türkistan hürriyet davası: “Milli Türkistan” mecmuasında bildirilgan fikirler. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Kalkan, İ. (2000) Sovyet dönemi öncesi orta asya aydınları ve değişim. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (14), 285-296, 2000.
• Karakaş, Ş. (2003) Türkistan Cedit Hareketinin öncülerinden Müftü Mahmudhoca Behbûdî efendi-hayatı ve eserleri, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı: 13, s. 131- 176.
• Kasımov, B. (1997). İstiklal Fedaileri, Mahmut Hoca Behbudi, tanglangan eserler. Taşkent, 1997
• ____________ Milli uyanış. AKDTYK Atatürk Kültür Merkezi. 2009.
• Kırımer, C. S. (1996). Gaspıralı İsmail Bey. Ramazan Bakkal (haz.). İstanbul: Avrasya Bir Vakfı Yayınları.
• Kocaoğlu, T. (2004). Türkistan’da Türkçe ilk tiyatro eseri: Mahmud Hoca Behbudi’nin ‘pederkuş’piyesi-1913. Türklük Araştırmaları Dergisi, (15).
• Küçükağaoğlu Tunç, S. (2020). Ayna Dergisinin Özbek Türklerinin modernleşmesindeki rolü, Ege Üni. Sosyal Bilimler Ens., Doktora Tezi, 2020.
• Nazarov, B. (2014). Mahmudxo ‘ja Behbudiy merosining milliy g ‘oya targ ‘ibotidagi ahamiyati. Hasanov, B. (Ed.), Behbudıy publısıstıkasıda ıstıqlol ruhı (s.45-53). Mumtoz So’z Yayınevi. Taşkent.
• B. Nazarov (2014). Mahmudxo ‘ja Behbudiy merosining milliy g ‘oya targ ‘ibotidagi ahamiyati. Hasanov, B. (Ed.), Behbudıy publısıstıkasıda ıstıqlol ruhı (s.45-53). Mumtoz So’z Yayınevi. Taşkent.
• Togan, A. Z. V. (1981). Bugünkü Türkili Türkistan ve yakın tarihi. Enderun Kitabevi. Türkoğlu İ. (1999). Rızaeddin Fahreddin (1858-1936) ve İdil-Ural Tatarlarının Kültürel, Sosyal Hayatının Yenileşme Tarihi. Marmara Üni. Sosyal Bilimler Ens., Doktora Tezi.
• Yo’ldosheva, D. (2014) Mahmudxo ‘ja Behbudiy merosining milliy g ‘oya targ ‘ibotidagi ahamiyati. Hasanov, B. (Ed.), Mahmudxo‘ja behbudıy va ta’lım tılı, (s.123-127). Mumtoz So’z Yayınevi. Taşkent.
• Zeki, İ. (2014). Ceditçilik Hareketinin Ortaya Çıkışı ve Türkistan Âlimleri Üzerindeki Etkisi: Mahmud Hoca Behbudi ve Münevver Kâri Örneği, Necmettin Erbakan Üni. Sosyal Bilimler Ens., Yüksek Lisans Tezi.