Cunda Adası’nda Günümüze Ulaşmamış Bir Sabunhanenin Mimari Kimliği Üzerine: Kazı Verileri ve Görsel Belgeler Işığında Bir Analiz

Öz

Sabunhaneler, yalnızca üretim işlevleriyle değil aynı zamanda dönemin yapı teknikleri, malzeme tercihleri ve plan tipolojilerini yansıtmaları bakımından endüstri yapılarının önemli örnekleri arasında yer almaktadır. Zeytinyağı üretimiyle öne çıkan Ayvalık ilçesi, bu yapı türünün çeşitli örneklerine ev sahipliği yapmaktadır. Bu çalışma, Alibey Adası’nda (Cunda) 1944 depreminde yıkıldığı anlaşılan bir sabunhaneye odaklanmakta; 2023 yılında gerçekleştirilen kurtarma kazıları, restitüsyon projeleri ve tarihî görselleri birlikte değerlendirmektedir. Amaç, hem yapının mekânsal ve biçimsel özelliklerini ortaya koymak hem de Ayvalık ve çevresindeki endüstri yapıları içindeki yerini belirlemektir. Kazılarda ortaya çıkarılan temel izleri, ocak ve baca kalıntıları ile sıvalı havuz gibi buluntular, yapının sabunhane olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Çalışmada birincil veri olarak kazı bulguları ve tarihî fotoğraflar; ikincil veri olarak ise bölgede ayakta kalmış ya da belgelenmiş benzer sabunhane ve yağhanelerin karşılaştırmalı analizleri kullanılmıştır. Bu yöntem hem yapıya özgü özelliklerin belirlenmesini hem de bölgesel üretim geleneğiyle ilişkili bağlam içinde yorumlanmasını mümkün kılmıştır. Özellikle 1929 tarihli fotoğraf ve erken dönem kartpostal görselleri, yapının kat sayısı, cephe düzeni ve bazı mimari ayrıntılarının çözümlenmesinde kritik rol oynamıştır. Görsel belgeler ile kazı verilerinin karşılaştırılması, restitüsyona dair ölçüsel ve şekilsel yaklaşımların sağlam temellere oturtulmasına olanak sağlamıştır. Bölgedeki benzer sabunhane ve yağhane yapılarıyla yapılan karşılaştırmalar, bu yapının hem ortak mimari geleneklerle uyumlu olduğunu hem de özgün ayrıntılar barındırdığını ortaya koymuştur. Elde edilen veriler, sabunhanenin 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyıl başları arasında inşa edildiğini göstermektedir. Bu sonuç, Ayvalık ve çevresindeki üretim yapılarının tarihsel sürekliliğini anlamaya katkı sağlamakta, yapıyı Cunda’daki nadir örneklerden biri olarak mimarlık tarihi açısından önemli kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ayvalık
• Cunda
• endüstri mimarisi
• sabunhane

On The Architectural Identity of A Lost Soap Factory on Cunda Island: An Analysis in The Light of Excavation Data and Visual Documents

Öz

Soap factories function not only as production facilities but also as valuable testimonies to their era, reflecting the construction techniques, material choices, and plan typologies that define industrial architecture. The town of Ayvalık, distinguished by its prominence in olive oil production, preserves a variety of such structures. This study focuses on a soap factory located on Alibey (Cunda) Island, which was destroyed during the 1944 earthquake. The research combines the results of salvage excavations conducted in 2023 with restitution projects and historical visual materials to investigate the architectural features and contextual significance of the building. Excavation evidence including foundation remains, hearth traces, smokestack fragments, and a plastered basin confirms the industrial function of the structure as a soap factory. Primary data are derived from excavation findings and historical photographs, while secondary data are obtained through comparative analyses of other soap and oil factories that either survive or have been documented in the region. This methodological approach not only allows the identification of the building’s specific spatial and formal characteristics but also enables its interpretation within the broader framework of regional production traditions. Of particular importance are a 1929 photograph and early postcards, which provide critical insights into the number of stories, façade arrangement, and certain architectural details. The juxtaposition of excavation data with these visual materials contributes to establishing a robust foundation for restitution proposals. Comparisons with similar factories in the region demonstrate that the building shares common architectural traditions yet exhibits distinctive features. The findings indicate that the soap factory was constructed between the late nineteenth and early twentieth centuries. Overall, this study contributes to the understanding of the historical continuity of industrial production facilities in Ayvalık and highlights the building as one of the rare examples on Cunda Island, underscoring its architectural and historical significance.

Anahtar Kelimeler

• Ayvalık
• Cunda
• industrial architecture
• soap factory

Kaynakça

1. Acar Bilgin, E. (2015). 19. yüzyıl endüstri yapılarının kültürel miras olarak değerlendirilmesi: Trilye’de zeytinyağı fabrikası restorasyon projesi (Tez No: 426016). [Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=e7szofvm8KxAl7CMHtaBiw&no=AJxwVmNp5FuFsiv6NGiz4A
2. Akın, B. (2014). Osmanlı’nın son dönemlerinde Ayvalık ve yakın çevresinde endüstri ve ticaret yapıları (Tez No: 384038). [Doktora Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6DxPazVaaChsLeaphaXH8w&no=17fmghBNmu_xv0pHtZQYDw
3. Akın, B. (2015). Bir kentin kimliği: Ayvalık zeytinyağı ve sabun fabrikaları. IV. In Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı-1 (Kütahya, 14–17 Mayıs 2015). İlmi Etüdler Derneği (İLEM).
4. Akın, D. (2014). Burhaniye Hüsnü Tolun zeytinyağı fabrikası koruma projesi (Tez No: 363625). [Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=KdNBr0pLa0LtgaT5h8NR9Q&no=8hOUmBXBX1IBE4uwv_6PUQ
5. Alaca, S., & Gürboğa, F. (2023). Alibeyköy (Cunda) 1079 ada 1 parsel kurtarma kazısı raporu [Unpublished excavation report].
6. Anastassiadou, M. (2012). Quitter Ayvalik/Kydonies et ses oliviers: regards sur une société de l’entre-deux. Jeunes-Turcs en Macédoine et en Ionie, (40). https://doi.org/10.4000/ceb.958
7. Bayraktar, B. (1998). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ayvalık tarihi. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi.
8. Camuz, D., İpekoğlu, B., & Böke, H. (2015). Tarihi Osmanlı sabunhaneleri: Antakya Kuseyri Sabunhanesi’nin mimari özellikleri ve koruma sorunları. Kârgir Yapılarda Koruma ve Onarım Semineri VII Bildiri Kitabı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı, Koruma Uygulama ve Denetim Müdürlüğü (KUDEB).

9. Cervati, R. C. (1889–1890). Annuaire Oriental du Commerce de l’Industrie, de l’Administration et de la Magistrature. Constantinople: Cervati Frères & Cie. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/2914
10. Cervati, R. C. (1891). Annuaire oriental (ancien Indicateur oriental) du commerce, de l’industrie, de l’administration et de la magistrature 1891. Constantinople: Imprimerie Générale.
11. Çiftyürek, M. (2021). Türkiye’de sabunhaneler (Tez No: 670497). [Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=8tbPippmWV_b-Irrn9YEAvQ1jEUtbt3widos1AsACAwod-zkFtadSP9jnRvzRxw3
12. Çiftyürek, M. & İnce, K. (2023). Antakya’da bulunan Selahattin Ökten Sabunhanesi ve sabunhane plan tipolojisi üzerine bir değerlendirme. Art-Sanat, 19, 133-167. https://doi.org/10.26650/artsanat.2023.19.1106544
13. Darkot, B. (1979). Ayvalık. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 2, p. 78). Milli Eğitim Basımevi.
14. Efe, R., Soykan, A., Cürebal, İ., & Sönmez, S. (2013). Edremit yöresi yağhaneleri: Geçmişten günümüze zeytin, zeytinyağı ve sabun sanayii. Anadolu Grubu.
15. Erdem, A., Özakın, R., & Yergün, U. (2007). Ayvalık (Balıkesir) Alibey/Cunda Adası kentsel mimarlık envanteri 2005–2006. TÜBA Kültür Envanteri Dergisi, 6, 77-97. Gülmez, M. (n.d.). Mithatpaşa Mahallesi 1079 Ada 1 Parsel sanat tarihi raporu [Unpublished report].
16. İgüs, E. (2022). The soap factory building: An example of industrial heritage in Ayvalık. Cedrus, 10, 419–436. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.202223
17. Konkol, K. L., & Rasmussen, S. C. (2015). An ancient cleanser: Soap production and use in antiquity. In S. C. Rasmussen (Ed.), Chemical Technology in Antiquity (pp. 245-266). American Chemical Society. https://doi.org/10.1021/bk-2015-1211.ch009
18. Lim, R. (1997). Burhaniye’de Yağcı Zeytinyağı Fabrikası restorasyonu (Tez No: 66642). [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
19. Manisa, K., & Yerliyurt, B. (2018). Batı Anadolu’da eski zeytinyağı işlikleri ve mimari özellikleri. TÜBAKED, 17, 49–61. https://doi.org/10.22520/tubaked.2018.17.003
20. Mutlu, S., & Başaran Mutlu, M. (2020). Haydar Paşa kazılarında ele geçen 19. ve 20. yüzyıl damgalı tuğlaların arkeolojik değerlendirmesi. TÜBAKED, 22, 67–91. https://doi.org/10.22520/tubaked.2020.22.005
21. Öztunç, H. B. (2020). Osmanlı döneminde kartpostal kullanımı ve yasaklı kartpostallar. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 67, 541–561. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4274
22. Öztürk, S. (2002). Osmanlı Devleti’nde sabun sanayi. In Türkler Ansiklopedisi (Vol. 10, pp. 1444–1463). Yeni Türkiye Yayınları.
23. Psarros, D. (2018). Kydonies: Ayvalık’ın kentsel tarihi. In N. Ş. Güçhan (Ed.), Ayvalık: Kent Tarihi Çalışmaları (pp. 3-13). Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kent Arşivi Yayınları.
24. Pulant, T. (2019). Ayvalık Ahmetçe’de tarihi zeytinyağı fabrikası restorasyon projesi (Tez No: 612863). [Yüksek Lisans Tezi, Maltepe Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=RF0-sYQgTXsaAgxb4U6wrw&no=AgdkGlv2Abn5PNSdpSqM7Q
25. Strabon. (2000). Geographika: Antik Anadolu coğrafyası kitap XII–XIII–XIV (A. Pekman, Trans.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
26. Şahin Güçhan, N. (2018). Dr. Şerafeddin Mağmudi’nin izinden 1890’da Ayvalık. In Ayvalık: Kent Tarihi Çalışmaları (pp. 69-108). Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kent Arşivi Yayınları.
27. The Annuaire Oriental Limited. (1914). Annuaire Oriental, commerce, industrie, administration, magistrature de l’Orient, 34e Année 1914. Constantinople: The Annuaire Oriental Limited. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/2923
28. Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği. (1958). Türkiye’de sabun sanayii. Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği.
29. Yıldız, G. (2017). A study for the conservation of Ertem Olive-Oil Factory in Ayvalık (Tez No: 489511). [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=tFlgVHDIPcl3Lbjwp4wo3w&no=0T_MmP9vM0TY6NVzM8MIzQ