Türkiye’nin II. Dünya Savaşı Dönemi Basın-Yayın Politikaları ve Matbuat Umum Müdürlüğünün Rolü

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 14, 8 - 37, 30.12.2025

Enver Yalçın

https://doi.org/10.56448/ataddergi.1742624

Öz

Abstract: This study aims to examine Turkey's press and broadcasting policies during the Second World War through the role of Selim Sarper, the General Director of Press at the time. In the context of national and international uncertainty and tension brought about by the war, the state's efforts to tighten control over the press and broadcasting became institutionalized and took concrete form in the person of Sarper. His bureaucratic authority, diplomatic experience, and personal network played a decisive role in reshaping the relationship between the press and politics during this period. The study explores Sarper’s attempts to steer the press, keep public opinion under control, and construct state discourse through media channels. These practices are analyzed as reflections of the state’s press policies during the war years. Based on archival documents, newspapers of the period, and contemporary testimonies, this research reveals how the Turkish state sought to shape public opinion through Sarper’s activities.

Anahtar Kelimeler

Press , Selim Sarper , Directorate General of the Press , World War II , Politics

TÜRKİYE’NİN II. DÜNYA SAVAŞI DÖNEMİ BASIN-YAYIN POLİTİKALARI VE MATBUAT UMUM MÜDÜRLÜĞÜNÜN ROLÜ

Öz

Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'nin basın- yayın politikalarını, dönemin Matbuat Umum Müdürü Selim Sarper’in rolü üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Savaşın yarattığı ulusal ve uluslararası belirsizlik ve gerilim ortamında, devletin basın-yayın üzerindeki kontrolü artırma çabaları, Sarper’in şahsında somutlaşmış ve kurumsal bir yön kazanmıştır. Sarper'in bürokratik yetkisi, diplomatik deneyimi ve kişisel ağı, dönemin basın-siyaset ilişkilerinin yeniden şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Çalışmada, Sarper’in basını yönlendirme, kamuoyunu denetim altında tutma ve devletin söylemini basın aracılığıyla inşa etme girişimleri ele alınmakta; bu süreçteki uygulamalar, devletin savaş yıllarındaki basın politikalarının bir yansıması olarak analiz edilmektedir. Arşiv belgeleri, dönemin gazeteleri ve tanıklıklara dayalı olarak yapılan bu inceleme, Türkiye’de kamuoyunun devlet eliyle nasıl biçimlendirilmeye çalışıldığını Sarper’in faaliyetleri ekseninde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Basın , Selim Sarper , Matbuat Umum Müdürlüğü , İkinci Dünya Savaşı , Siyaset

Kaynakça

• Başbakanlı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon No: 30 11 1 0 Kutu No: 110, Dosya No: 4, Sıra No: 17 (19 Şubat 1937).
• BCA, Fon No: 30.10.00.85, Kutu No: 561, Dosya No: 19 (12 Ağustos 1944).
• BCA, Fon No: 30.18.1.2, Kutu No: 94, Dosya No: 38, Sıra No: 12.
• T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, 6. Devre, 26. Cilt 26, 3. İçtima, (17 Haziran 1942).
• T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, 7. Devre, 4. Cilt 4, F. İçtima, (16 Temmuz 1943).
• T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, 5. Devre, 8. Cilt 8, 1. İçtima, (18 Ocak 1940)
• TBMM Albümü (1920-2010), (Ankara: TBMM Basın ve Hakla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları, 2010).
• Kitaplar ve Makaleler
• Akalın, Cüneyt. “Tarihin Dönemecinde Bir Diplomat: Selim Sarper.” Mülkiye Dergisi, S. 29, C. 249, (2005): 7-18.
• Akandere, Osman. Milli Şef Dönemi: Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler. İstanbul: İz Yayıncılık, 1998.
• Aziz, Aysel. Siyasal İletişim. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2007.
• Bengi, Hilmi. “Tarihsel Süreç İçinde Anadolu Ajansı’nın Özgün Kurumsal Yapısı (1920-2011).” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S.50, (2012): 299-341.
• Baydar, Ertuğrul. İkinci Dünya Savaşı İçinde Türk Bütçeleri. Ankara: Maliye Bakanlığı, 1978.
• Cankaya, Özden. Bir Kitle İletişim Kurumunun Tarihi: TRT 1927-2000. İstanbul: Yapı Kredi, 2003.
• Çavdar, Tevfik. Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1939-1950. Ankara: İmge Yayınevi, 2013.
• Deringil, Selim. Denge Oyunu: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin Dış Politikası. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
• Er, Turgut. Arşiv Belgeleri Işığında Türkiye’de Sansür (1938-1945). Ankara: Berkan Yayınevi, 2014.
• Ertunç, Ahmet Cemil. Cumhuriyetin Tarihi. İstanbul: Pınar Yayınları, 2010.
• Evsal, Vedii. Gazeteciler Cemiyeti ve 40 Yıl (1946-1986). İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayını, 1987.
• Faik, Bedii. Matbuat Basın Derken… Medya. İstanbul: Doğan Kitap Yayınları, 2001.
• Gürkan, Nilgün. Türkiye’de Demokrasiye Geçişte Basın (1945-1950). İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.
• Güvenir, O. Murat. 2. Dünya Savaşı’nda Türk Basını. İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1991.
• İskit, Server. Türkiye’de Matbuat İdareleri ve Politikaları. Ankara: Basın ve Yayın Umum Müdürlüğü Yayınları, 1943.
• Kabacalı, Alpay. Başlangıcından Günümüze Türkiye’de Matbaa Basın ve Yayın. İstanbul: Literatür Yayınları, 2005.
• Karakaş, Emin Arslan. İçel Kurtuluş Savaşı Tarihi Hatıraları. Mersin: Mersin matbaası: 1942.
• Karpat, Kemal. Bir Ömrün İnsanları: Türkiye’den ve Dünyadan Portreler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
• Kocabaşoğlu, Uygar. Şirket Telsizinden Devlet Radyosuna. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1980.
• Koçak, Cemil. Türkiye’de Millî Şef Dönemi (1938-1945). İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
• Koçak, Cemil. Tek- Parti Döneminde Muhalif Sesler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
• Koçak, Cemil. “İkinci Dünya Savaşı ve Türk Basını.” Tarih ve Toplum. İstanbul: İletişim Yayınları, 1986.
• Koloğlu, Orhan. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Basın. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
• Korkmazcan, N. Selcan. “İkinci Dünya Savaşı’nda Türk Basınına Yönelik İç ve Dış Müdahaleler.” Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S.17, (2007): 243-247.
• Nadi, Nadir. Perde Aralığında. İstanbul: Cumhuriyet Yayınları, 1965.
• Otmanbölük, Günvar. Babıali’nin Yarım Asırlıkları. İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1986.
• Önderoğlu, Erol. Cumhuriyetin İlanından Günümüze Basın Özgürlüğü: Türkiye Gazetecilik Eleştirel Bir Yaklaşım.
• Ed. Doğan Tılıç, (Ankara: ÇGD Yayınları, 2003.
• Öztürk, Gülcennet. “Bir propaganda aracı olarak radyo.” Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi S.2, C.3, (2007): 157- 174.
• Sarper, Selim. “Dedi-kodu.” Radyo dergisi, C.1, S.2, (15 Ocak 1942).
• Sertel, Zekeriya. Hatırladıklarım. İstanbul: Remzi Kitapevi, 2001.
• Soylu, Sıtkı. Kurtuluş Savaşı’nda Mut ve Mutlular. Mersin: Mut Belediyesi Yayınevi, 1973.
• Şeyhanlıoğlu, Hüseyin. “12 Temmuz Beyannamesi’nin Siyasal Etkileri ve Önemi: Siyasal Hayatımızda Çatışma Çözümüne Bir Başarı Örneği.” Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.16, (2012): 72-78.
• Şahhüseyinoğlu, H. Nedim. Dünden Bugüne Düşünceye ve Basına Sansür. Ankara: Ürün Yayınları, 2015.
• Toker, Metin. Tek Partiden Çok Partiye. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1970.
• Yazgan, Teoman. Önce Radyo Vardı: Deneme Yayınları ve Sonraki Yıllar (1927-2014). Ankara: BYGM, 2015.
• Topuz, Hıfzı. 100 Soruda Türk Basın Tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınları, 1973.
• Topuz, Hıfzı. II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İstanbul: Remzi Kitapevi, 2003.
• Us, Hakkı Tarık, “50’ncı Madde.” Bayram gazetesi, (18 Kasım 1945).
• Vural, Mithat Kadri. “II. Dünya Savaşı Türkiye’sinde Bir Muhalefet Örneği Olarak “Tan” Gazetesi.” ÇTTAD, S.7, (2008): 380-388.
• Yücel, Seniye. İktidar ve Basın Kartı. Ankara: ÇGD Yayınları, 1995.
• Özkaya, Yücel. “Millî Mücadelede Anadolu Ajansının Kuruluşu ve Faaliyetine Ait Bazı Belgeler.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.1, C.2, (1985): 588-597.
• Weisband, Edward, 2. Dünya Savaşı’nda İnönü’nün Dış Politikası. çev. M. Ali Kayabal, İstanbul: Milliyet Yayınları, 1974.