BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI'NDA İNGİLTERE'NİN OSMANLI DEVLETİ'NE UYGULADIĞI PROPAGANDA

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 14, 38 - 84, 30.12.2025

Ümran Kaçar

https://doi.org/10.56448/ataddergi.1743297

Öz

Bu makale Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ne karşın yapılan propaganda faaliyetleri üzerine kurulmuştur. Bu savaş sırasında bilhassa İtilaf devletleri tarafından yoğun bir propaganda çalışmalarıyla karşı karşıya kalan Osmanlı Devleti hem askeri hem de psikolojik savaşla mücadele etmek durumunda kalmıştır. İtilaf grubundan propaganda çalışmalarına, en çok önem veren devlet İngiltere olmuştur. İngiltere gerek yazılı broşürler gerek görsellerle desteklenmiş broşürler hazırlayarak, Osmanlı cephelerine hava yoluyla atmışlardır. Bu broşürleri sadece cephelere değil, cephe gerisindeki halka da ulaştırmak için havadan köylere atmışlardır. Atılan bu broşürlerde yazılanlara göre, Müslümanlarla savaşmalarının anlamsız olduğunu, boş yere açlık ve sefalet içinde yaşadıklarını, bu yüzden kendilerine iltica etmelerini ifade etmişlerdir. Propaganda çalışmalarında, en çok Ermeni halkını kullanmışlardır. Onların, Müslümanlar tarafından eziyet gördüğünü, zor durumda kaldıklarını yazarak dikkatleri başka yöne çekmeye de çalışmışlardır. Üstelik İngiltere bu çalışmalar için özel bir ofis ve ekip bile kurmuştur. İngiltere, aynı zamanda kendi halkını da savaşa ikna etmek için, propaganda çalışmalarından yararlanmışlardır. Yapılan bu çalışmalarda İngiltere’nin genellikle başarılı olduğunu ve olumlu sonuçlar elde ettiğini söyleyebiliriz.

Anahtar Kelimeler

propaganda , Osmanlı Devleti , Birinci Dünya Savaşı , İngiltere

Propaganda used by Britain against the Ottoman Empire during the First World War

Öz

This article focuses on propaganda activities carried out against the Ottoman Empire during World War I. During this war, the Ottoman Empire faced intense propaganda campaigns, particularly from the Entente powers, and was forced to fight both a military and psychological war. Among the Entente powers, the state that placed the greatest emphasis on propaganda efforts was Britain. Britain prepared both written brochures and brochures supported by visuals, which they dropped by air onto Ottoman front lines. These brochures were not only distributed to the front lines but also to the people behind the front lines by dropping them from the air into villages. According to the content of these brochures, they stated that fighting against Muslims was meaningless, that they were living in vain in poverty and misery, and therefore urged them to seek refuge with them. In their propaganda efforts, they primarily utilised the Armenian population. They tried to divert attention by writing that they were being persecuted by Muslims and were in a difficult situation. Moreover, England even set up a special office and team for these efforts. England also used propaganda efforts to convince its own people to go to war. We can say that England was generally successful in these efforts and achieved positive results.

BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI'NDA İNGİLTERE'NİN OSMANLI DEVLETİ'NE UYGULADIĞI PROPAGANDA

Öz

تتناول هذه المقالة الأنشطة الدعائية الموجّهة ضد الدولة العثمانية خلال الحرب العالمية الأولى. إذ واجهت الدولة العثمانية خلال هذه الحرب حرباً نفسية وعسكرية في آن واحد نتيجة الحملات الدعائية المكثفة التي شنّتها دول الحلفاء. وكانت بريطانيا الدولة الأكثر اهتماماً بالأعمال الدعائية ضمن دول الحلفاء. فقد أعدّت بريطانيا منشورات مطبوعة وأخرى مدعومة بالصور، وألقتها بالطائرات على الجبهات العثمانية. ولم تقتصر بريطانيا على إلقاء هذه المنشورات على الجبهات فحسب، بل قامت بإلقائها جواً على القرى لإيصالها إلى السكان المدنيين خلف الخطوط. ووفقاً لما ورد في هذه المنشورات، فقد حاولت بريطانيا إقناع المسلمين بأن قتالهم لا معنى له، وأنهم يعيشون في الجوع والبؤس دون جدوى، ودعتهم إلى اللجوء إليها. وقد استخدمت بريطانيا الشعب الأرمني بكثرة في حملاتها الدعائية، حيث كانت تكتب في منشوراتها عن تعرض الأرمن للاضطهاد من قبل المسلمين ومعاناتهم، في محاولة لتحويل الأنظار إلى اتجاه آخر. وعلاوة على ذلك، أنشأت بريطانيا مكتباً خاصاً وفريق عمل مخصص لهذه الأنشطة. كما استغلت بريطانيا هذه الحملات الدعائية لإقناع شعبها بأهمية الحرب. ويمكن القول إن بريطانيا كانت غالباً ناجحة في هذه الأنشطة وحققت نتائج إيجابية

Etik Beyan

Bu çalışmada etik kurul izin belgesine gerek olmamıştır.

Destekleyen Kurum

Araştırmada herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Kaynakça

• 1. T.C Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
• BOA, HR. SYS. 2405/39.
• BOA, HR. SYS. 2427/13.
• BOA, HR. SYS. 2428/13.
• BOA, HR. SYS. 2341/53
• 2. Kitap, Makale ve Diğer Kaynaklar
• “İngilizlerdeki Şaşkınlığın Yeni Alaimi”, Mayıs 1915, Tanin Gazetesi, s.3.
• AWM4, Australian Imperial Force unit war diaries, 1914-1918 War, September 1918, p.4.
• AKTAŞ, Özgür, “Propaganda Posterlerinde Savaş ve Barış Temasının İşlenişi Üzerine Öğrenci Görüşleri”, Gefad/Gujgef, 32 (2), 2012, s.283.
• APAK, Dilan, “Birinci Dünya Savaşı’ndaki Propaganda Faaliyetlerinin İletişim Araştırmaları ile Etkileşimi”, İnif E-Dergi, Kasım 2024, C.9, S.2, s.158.
• ATAÖV, Türkkaya, Mavi Kitaba Yanıt, İstanbul, İleri Yayınları, 2006, s.21.
• AVŞAR, Servet, “Birinci Dünya Savaşı’nda Rus Propaganda Faaliyetleri ve Osmanlı Devleti” Otam Dergisi ,2003, S.14. s.66.
• AVŞAR, Servet, Birinci Dünya Savaşı’nda İngiliz Propagandası, Ankara, Kim Yayınları, 2004, s. 19-20.
• AYDIN, Hüseyin, Acı Hatıralar, 1956, Sinan Matbaası, s. 25-27.
• BAŞAK, Tolga, “İngiltere’nin Ermeni Politikası” İstanbul, IQ Kültür Yayınları, s.166.
• BAYRAKDAR, Bayram, “Tarih ve Propaganda: Morgenthau’nun Öyküsü ve Mavi Kitap Örneği” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, C.16, S.33, s.141.
• BRYCE, James, Arnold Toynbee, “Osmanlı İmparatorluğunda Ermenilere Yönelik Muamele 1915-1916” Çev. Ahmet Güner, İstanbul, Pencere Yayınları, 2005, s.166.
• ÇABUK, Mustafa, “İngiltere’nin Birinci Dünya Savaşı’nda ABD’de Yürüttüğü Ermeni Propagandası”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2019, C.17, S.1, s.319.
• ÇABUK, Mustafa, “İngiltere’nin Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Halklarına Yönelik Propaganda Gazeteleri”, History Studies, Vol. 10, Issue 3, 2018 April, p.15.
• ÇETİNSAYA, Gökhan, “Ortadoğu” DİA, C.33, İstanbul, 2007, s.33-34.
• DEVECİ, Can, İngiltere’nin Ortadoğu Politikaları (1914-1922), Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2012, s.15.
• DOĞANÇAY, Sungur- Mehmet Serkan Şahin, “I. Dünya Savaşı Yıllarında İngiliz Gazetelerine Yansıyan Bazı Olaylar ve Osmanlı Algısı”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitü Dergisi, 2021, S.72, s.429.
• FİSHER, Herbert, James Bryce, Vol. II, Macmillan Company, New York 1927, s.127.
• HİÇYILMAZ, Ergun, Esir Kampları: Bana Biraz Hürriyet Yollar mısın? 2010, Bilge Karınca, s.42-46.
• MCEVOY, S, “The Construction of Ottoman Asia and Its Muslim Peoples in Wellington House’s Propaganda and Associated Literature 1914-1918”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2016, s.42.
• MCHARTY, Justin, “Birinci Dünya Savaşı’nda İngiliz Propagandası ve Bryce Raporu” Yeni Türkiye, S. 37, s.474.
• NİEPAGE, Martin, The Horrors of Aleppo, seen by a German eyewitness, T.F. Unwin Ltd, London, 1917, s.20-21. Osmanlı Belgelerinde Birinci Dünya Harbi-1 2013, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
• ÖKSÜZ Hikmet- Ahmet Köksal, “Birinci Dünya Savaşı’nda Alman Propaganda Albümlerine Bir Örnek: “Album De La Grande Guerre”, History Studies, Vol.12, Issue 6, December 2020, p.3188.
• ÖYMEN, Onur, Silahsız Savaş, İstanbul Remzi Kitabevi,2011, s.266.
• ÖZDEM, Ali Gökçen, “Büyük Devletlerin Değişmeyen Mücadele Alanı: Ortadoğu” Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Dergisi, C.X, S.2, Elazığ 2016, s. 9-10.
• ÖZDEMİR, Hikmet, “Arnold Toynbee’nin Ermeni Sorununa Bakışı” Türkiye Bilimler Akademisi,2005, s.16.
• ÖZKAN, Halit, “Birinci Dünya Savaşı’nda İngiltere’nin Ortadoğu Stratejileri”, Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları, https://bisav.org.tr. s.3, 22.10.2025.
• POLAT, Gülsüm, “Savaş, Propaganda ve Kartpostallar”, Avrasya İncelemeleri Dergisi, 1/2, 2012, s.252.
• QUALTER, Terence H, “Propaganda Teorisi ve Propagandanın Gelişimi”Ankara Siyasal Fakültesi Dergisi , C 35, S.1, 1980, s.257.
• SANDERS, M.L, “Wellington House and British Propaganda during the First World War 1.” The Historical Journal, 1975, 18(1), s.119.
• SARIKOYUNCU DEĞERLİ, Esra, “İngiltere’nin Doğu (Şark) Politikası (1882-1914)”, Akademik Bakış Dergisi, İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası Kırgız, Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, S.14, Nisan 2008, s.11.
• SARISAMAN, Sadık, Birinci Dünya Savaşı’nda Türk Cephelerinde Beyannamelerle Psikolojik Harp, Ankara, Genelkurmay Basım Evi, 1999,s.1.
• TAMER, Aytül, “Birinci Dünya Savaşı’nda ABD ve İngiltere’nin Osmanlı Devleti’ne Karşı Yürüttüğü Propaganda Faaliyetlerinin Amerikan İngiliz Basını Bağlamında İncelenmesi” Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Ana Bilim Dalı, Ankara 2010, Doktora tezi, s.36 .
• TARHAN, Nevzat, Psikolojik Savaş, İstanbul Timaş Yayınları, s.33-34.
• WOLLAEGER, Mark, Modernism, Media and Propaganda, Princeton University Press, 2008, s.130-131.
• YEŞİL, Fatih, “Kara Kuvvetlerinde Avrupalı Danışmanlar” Osmanlı Askeri Tarihi 1792-1918, Timaş Yayınları 2013, s.97.
• YILDIRIM, Özgür, “Birinci Cihan Harbine Giden Süreçte İngiltere’nin Mezopotamya Politikaları”, Tarih ve Günce Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, S. 11, 2022, s. 89.
• YILMAZ, Eren Alper, ”I. Dünya Savaşı Boyunca İtilaf Devletleri Tarafından Uygulanan Propaganda”Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2015,S. 35, s.65.