1838 BALTALİMANI ANLAŞMASINDAN AVRUPA BİRLİĞİ'NE TÜRKİYE’NİN GÜMRÜK EGEMENLİĞİ

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 14, 110 - 137, 30.12.2025

Hakan Ülker , Muhittin Tataroğlu

https://doi.org/10.56448/ataddergi.1759229

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin gümrük egemenliğini tarihsel süreklilik ve kurumsal bağımlılık bağlamında inceleyerek, 1838 Baltalimanı Ticaret Anlaşması ile 1995 Avrupa Birliği Gümrük Birliği rejimini karşılaştırmalı biçimde analiz etmektedir. Çalışmanın temelini gümrük politikalarının yalnızca ekonomik tercihler değil, aynı zamanda siyasal ve hukuksal egemenlik alanlarını dönüştüren stratejik araçlar olduğuna dayanmaktadır. Baltalimanı Anlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi denetimini büyük ölçüde kaybettiği bir süreci başlatmış, İngiliz tüccarlara tanınan ayrıcalıklar yerli üretimi zayıflatarak yapısal bağımlılık ilişkilerini derinleştirmiştir. Benzer biçimde, 1995 Gümrük Birliği Türkiye’yi modern bir bütünleşme rejimine dâhil etmiş, ancak karar alma mekanizmalarından dışlayarak asimetrik bir ilişki üretmiştir. Her iki dönemde de ekonomik yükümlülüklerin yüksek, kurumsal temsiliyetin ise sınırlı kalması, egemenliğin klasik tanımlarının yetersizliğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle çalışma, egemenliğin yalnızca askerî ve siyasî kapasite ile değil, aynı zamanda ticaret kurallarını koyabilme gücüyle tanımlanması gerektiğini ileri sürmekte ve “Ticaret Egemenliği Teorisi’ni önermektedir. Söz konusu yaklaşım, serbest ticaret anlaşmaları, gümrük birlikleri ve küresel normların merkez ülkelerin egemenliğini kurumsal düzeyde tahkim ettiğini savunmakta, gerçek egemenliği ise küresel ticaretin normatif çerçevesini belirleyebilme kapasitesinde görmektedir. Bu bakış açısıyla, Türkiye’nin Gümrük Birliği’nin güncellenmesi sürecinde salt uyum sağlayan değil, kural koyucu aktör olarak konumlanması, ekonomik özerkliğini ve stratejik hareket alanını güçlendirecek temel bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

baltalimanı antlaşması , ekonomik bağımlılık , gümrük birliği , gümrük egemenliği

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel, etik ve alıntı kurallarına uyulduğunu, verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tüm sorumluluğun yazara ait olduğunu beyan ederim. Çalışmanın daha önce başka bir yerde yayımlanmadığını ve değerlendirilmek üzere gönderilmediğini bildiririm.

Teşekkür

Çalışmamın yürütülmesinde değerli görüş ve önerileri ile katkı sağlayan saygıdeğer hocalarıma teşekkür ederim.

From the 1838 Baltalimanı Agreement to the European Union: Turkey’s Customs Sovereignty

Öz

This study examines Turkey’s customs sovereignty within the framework of historical continuity and institutional dependence, offering a comparative analysis of the 1838 Balta Liman Trade Agreement and the 1995 European Union Customs Union regime. It is grounded on the premise that customs policies are not merely economic preferences but strategic instruments that transform political and legal domains of sovereignty. The Balta Liman Agreement marked the beginning of a period in which the Ottoman Empire largely lost economic control; privileges granted to British merchants undermined domestic production and deepened structural dependency. Similarly, the 1995 Customs Union integrated Turkey into a modern framework of economic integration, yet excluded it from decision-making processes, thereby producing an asymmetric relationship. In both periods, while economic obligations remained high, institutional representation was limited, revealing the inadequacy of classical definitions of sovereignty.
Accordingly, the study argues that sovereignty should not be defined solely by military or political capacity but also by the ability to set trade rules, and it proposes the “Trade Sovereignty Theory.” This approach contends that free trade agreements, customs unions, and global norms serve to consolidate the sovereignty of core countries at the institutional level, while true sovereignty lies in the capacity to shape the normative framework of global trade. From this perspective, Turkey’s positioning as a rule-maker rather than a rule-taker in the ongoing modernization of the Customs Union emerges as a fundamental necessity for strengthening its economic autonomy and strategic room for maneuver.

Anahtar Kelimeler

Baltalimanı agreement , economic dependence , customs union , customs sovereignty

Etik Beyan

I declare that scientific, ethical, and citation rules were adhered to throughout the preparation of this study, that no data was falsified, and that all responsibility lies with the author. I declare that this study has not been previously published elsewhere and has not been submitted for review.

Teşekkür

I would like to thank my esteemed professors who contributed to the conduct of this study with their valuable opinions and suggestions.

Kaynakça

• Akçay, Ekrem Yaşar. Gümrük Birliği’nde Güncelleme Tartışmaları Tartışmasına Farklı Bir Bakış: Tam Üyelik Sürecine Alternatif mi? Curr Res Soc Sci, 6(1), 2020, s. 29-38
• Akman, Mehmet Sait. "The European Union’s Trade Strategy and Its Impact on Turkey: an Evaluation from the Perspective of Free Trade Agreements." Turkish Studies, 12(2), 387–403, 2010.
• Aydın Düzgit, S., & Tocci, Nathalie. “Turkey and the European Union,” The European Unıon Serıes, ed. Neill Nugent and William E. (Palgrave Press, 2015), 195-203.
• Aydın-Düzgit, Senem. “De-Europeanisation through Discourse: A Critical Discourse Analysis of AKP’s Election Speeches”, South European Society and Politics, 21(1), 2016, s.45-58.
• Bickerton, Christopher J. European Integration: From Nation-States to Member States. (Oxford University Press, 2012).
• Euro2025). https://www.institude.org/report/modernizing-the-turkey-eu-customs-union-issues-and-prospects.
• Grotius, Hugo. De Jure Belli ac Pacis Libri Tres. Translated by Francis W. Kelsey, Clarendon Press, 1925.
• Gunnar Myrdal, Economic Theory and Underdeveloped,University Paperbacks, London, 11957.
• Hall, Peter A., and Rosemary C. R. Taylor. Political Science and the Three New Institutionalisms. MPIfG Discussion Paper 96/6, Max-Planck-Institut für Gesellschaftsforschung, 1996.
• Hobson, John A. Imperialism: A Study. James Nisbet, 1902.
• İnalcık, Halil. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, (Phoenix Press, 2001), s. 215.
• Kalaycı, Cemalettin. & Küçükali, Cem. Türkiye Avrupa Birliği İlişkilerinin Geleceği: Gümrük Birliği’nin Güncellenmesi, İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 6(3), (2018), s. 13-23.
• Karpat, Kemal. H. Osmanlı Modernleşmesi, (Timaş Yayınları, 2016), s. 89–92.
• Keyder, Çağlar, Türkiye’de Devlet ve Sınıflar, (İletişim Yayınları, 23.baskı, 2022), s. 97.
• Keyder, Çağlar. The Definition of a Peripheral Economy: Turkey, 1923 1929, Cambridge: Cambridge University Press, 1981. (Turkish edition, Ankara: Yurt Yayinlari, 1982; 2nd edition, Istanbul: Tarih Vakfi, (1993)., 4(3), 387–410.
• Kindleberger, Charles P. “Sovereignty.” Power and Money: The Economics of International Politics and the Politics of International Economics, Basic Books, 1970.
• Krasner, Stephen D. Sovereignty: Organized Hypocrisy. Princeton UP, 1999.
• Krugman, Paul, R., Obstfeld, Maurice, & Melitz, Marc, J. Economía İnternacional: Teoría y política, ed. Alberto Canizal. (8th ed. Pearson Education Press, 2012).
• Kutlu, Rasim, Gümrük Birliği’nin Türk Dış Ticaretine Etkileri, (Detay Yayıncılık 2021) s.7
• Kütükoğlu, Mübahat S., Balta Limanı’na Giden Yol Osmanlı-İngiliz İktisadi Münasebetleri (1580-1850), s.139-140
• Mahoney, James., & Thelen, Kathleen. Explaining Institutional Change: Ambiguity, agency, and power. Cambridge University Press.(2010): 254.
• North, Douglass C., Institutions, Institutional Change and Economic Performance, (Cambridge University Press, 1990), s. 99–103.
• Owen, Roger. The Middle East in the World Economy, 1800–1914. (Methuen press, 1981).
• Pamuk, Şevket. “Ottoman de‐industrialization, 1800–1913: assessing the magnitude, impact, and response.” The Economic History Review. 4.43, 2010.
• Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme: 1820–1913. (Türkiye İş Bankası Yayınları, 2018-01).
• Pierson, Paul. “Increasing Returns, Path Dependence, and the Study of Politics.” American Political Science Review 94, no.2 (2000): 251–267.
• Quataert, Donald. Ottoman Manufacturing in the Age of the Industrial Revolution, (Cambridge University Press, 1993), s. 79.
• Rodrik, Dani. The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy, (WW Norton & Company, 2012).
• Sözen, Ahmet. “Turkish Democratization In Light of Its EU Candidate Status.” The Constitution for Europe and an Enlarging Union: 2-25, 2005.
• Strange, Susan. The Retreat of the State: The Diffusion of Power in the World Econom, ed. Steve Smıth. (Cambridge University Press, 2009).
• Tekeli, İlhan & İlkin, Selim. Cumhuriyetin Harcı: Köktenci Modernitenin Ekonomik Politikasının Gelişimi, (Bilgi Üniversitesi Yay., 2004,) s. 87.
• Tocci, Nathalie. “Turkey’s European Future: Behind the Scenes of America’s Influence on EU-Turkey Relations”, (New York University Press, 2011).
• Tocci, Nathalie., “Turkey and the European Union: Scenarios for 2023”, September 2016.
• Togan, Sübidey. “On the European Union- Turkey Customs Union, CASE Network Studies and Analyses,” CASE-Center for Sacial and Economic Research, 426 (2011).
• Togan, Sübidey. Turkey: Toward EU Accession. The World Economy World 27(7), pp. 1013-1045,2009.
• Ülgen, Sinan. “A Place in the Sun or Fifteen Minutes of Fame? Understanding Turkey’s New Foreign Policy”, Carnegie Papers, pp. 1–23, 2010.
• Viner, Jacob. The Customs Union Issue, ed. Paul Oslington, Oxford Unıversıty Press, 2014).
• Wallerstein, Immanuel. The Modern World-System III: The Second Era of Great Expansion Of the Capitalist World- Economy, 1730s-1840s, (University of California Press, 1974), s. 348.
• Yücel, Bülent. Westphalıa antlaşmasından nice Antlaşmasına: Egemenlik Kavramının Tarihsel Seyri ve Bir Prototip Olarak Avrupa Birliği, AÜEHFD, C.X.S. 1-2 166-202, 2006.
• Zurcher, Erik J. “An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Ed. by Halil Inalcik, with Donald Quataert,” International Review of Social History, (1996).
• Zürcher, Erik J. Turkey: A Modern History (International Library of Human Geography). (I.B. Tauris Press, 2017), s.151.