TANZİMAT’TAN II. MEŞRUTİYET’E OSMANLI EĞİTİMİNDE ÖĞRETMEN OKULLARI

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 14, 227 - 254, 30.12.2025

Gulhan Karabacak

https://doi.org/10.56448/ataddergi.1832684

Öz

Öz: Tanzimat Dönemi, Osmanlı Devleti’nin modernleşme sürecinde eğitim alanında gerçekleştirilen en köklü dönüşümlerden birine sahne olmuştur. Bu dönemde geleneksel ve din merkezli eğitim kurumlarının yerini, devlet kontrolünde işleyen ve çağdaş pedagojik ilkelere dayanan yeni bir eğitim modeli almaya başlamıştır. 1848’de Darülmuallimîn’in, 1870’te Darülmuallimât’ın açılmasıyla öğretmen yetiştirme süreci kurumsal bir çerçeveye kavuşmuş; Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile öğretmenlik mesleği profesyonel bir yapıya bürünmüş ve müfredatlar standartlaştırılmıştır. I. Meşrutiyet’le birlikte Darülmuallimîn-i Sıbyan, Rüşdiye ve Alîye gibi kurumların yaygınlaşması eğitimde merkezî ve sistematik bir yapılanmayı mümkün kılmıştır. Bu gelişmeler yalnızca öğretmen yetiştirme mekanizmasını değil, aynı zamanda Osmanlı’da modern devlet anlayışının ve toplumsal dönüşümün şekillenmesini de etkilemiştir.
Bu çalışmanın amacı, Tanzimat ve I. Meşrutiyet dönemlerinde öğretmen yetiştirme kurumlarının kuruluşu, işleyişi, müfredat yapısı ve eğitim modernleşmesindeki rolünü inceleyerek, söz konusu kurumların Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan eğitimsel sürekliliğe hazırladığı zemini ortaya koymaktır. Araştırmada Osmanlı eğitim tarihi literatürü, modernleşme sürecine ilişkin akademik çalışmalar ve döneme ait kaynaklar esas alınmıştır. Çalışmanın temel veri seti, literatür taraması, Osmanlı Maarif Salnâmeleri, ve döneme ilişkin eser analizlerinden oluşmaktadır. Salnâmelerde yer alan ders programları, kurum yapıları incelenerek öğretmen yetiştirme sisteminin dönüşümü tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmiştir. Bu makale, Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e kadar geçen süreçte Osmanlı öğretmen okullarının niteliğini, amaçlarını ve modernleşme sürecindeki konumunu ele almıştır.

Anahtar Kelimeler

Yenileşme , Eğitim , Darülmuallimin , Darülmuallimat

Teacher Training Schools in Ottoman Education from the Tanzimat to the Second Constitutional Era

Öz

Abstract: The Tanzimat Era witnessed one of the most profound transformations in the field of education during the Ottoman Empire’s modernization process. In this period, traditional and religion-centered educational institutions began to be replaced by a new model of education operating under state control and grounded in contemporary pedagogical principles. With the establishment of the Darülmuallimîn in 1848 and the Darülmuallimât in 1870, teacher training acquired an institutional framework; the Maarif-i Umumiye Nizamnamesi further professionalized the teaching profession and standardized curricula. With the First Constitutional Era, the proliferation of institutions such as Darülmuallimîn-i Sıbyan, Rüşdiye, and Alîye enabled a more centralized and systematic educational structure. These developments influenced not only the mechanisms of teacher training but also the formation of the modern state concept and broader social transformation within the Ottoman Empire. The purpose of this study is to examine the establishment, functioning, curriculum structure, and role of teacher training institutions during the Tanzimat and First Constitutional periods, and to highlight how these institutions laid the groundwork for the continuity of educational modernization from the Ottoman Empire to the Republican era.

Anahtar Kelimeler

İnnovation , Education , Darülmuallimin , Darülmuallimat

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (BOA), Şuray-ı Devlet Evrakı, (Ş.D. Maarif 3/273).
• Süreli Yayınlar (Salnameler ve Gazeteler):
• Maarif Nezareti. (1316 [1898]). Salname-i Maarif.
• Maarif Nezareti. (1317 [1899]). Salname-i Maarif.
• Maarif Nezareti. (1321 [1903]). Salname-i Maarif.
• Takvim-i Vekayi’. (1285 [1868], 4 Şaban, No. 1025).
• Eserler ve Makaleler
• Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi. Kültür Koleji Yayınları. İstanbul 1994.
• Altın, Hüseyin. “II. Abdülhamit ve II. Meşrutiyet Devirlerinde Öğretmen Yetiştirme Meselesi.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2009.
• Arıkan, Gülay. Osmanlılarda Tanzimat Döneminde Kadınlarla İlgili Gelişmeler. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara, 1994.
• Baytal, Yaşar. “Tanzimat ve II. Abdülhamit Dönemi Eğitim Politikaları”, OTAM, 11/23 (2000), 23-32.
• Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2002.
• Bilgin, Büşra. “İki Cumhuriyet Aydını Nurettin Topçu ve Sezai Karakoç’ta Medeniyet Tasavvuru”. (ed.) N. Yavuz. Cumhuriyet'in 100. yılı: Bir Asırlık Miras, Sonçağ Akademi, İstanbul 2023, ss. 87–98.
• Bilim, Cemal. Y. Türkiye’de Çağdaş Eğitim Tarihi. Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir 1998.
• Binbaşıoğlu, Cemil. Öğretmen Yetiştirme Açısından Türkiye’de Eğitim Bilimleri Tarihi Üzerine Bir Araştırma. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1995.
• Binbaşıoğlu, Cemil. Başlangıçtan Günümüze Türk Eğitim Tarihi. Anı Yayınları, Ankara 2009.
• Cevad, Mehmed. Maarif-İ Umumiye Nezareti Tarihçe-İ Teşkilat ve İcraatı. Matbaa-i Amire, İstanbul 2002.
• Duman, Tevfik. Türkiye’de Ortaöğretime Öğretmen Yetiştirme. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991.
• Duman, Tevfik., ve Halis. Dilaver, “İstanbul’da Açılan İlk Darülmuallimîn”. Erdem, 9/25 (1996), ss. 5-15.
• Ergin, Osman. İstanbul Mektepleri ve İlim Terbiye ve Sanat Müesseseleri Dolayısıyla Türkiye Maarif Tarihi. C. 1-2. Vilayet Mektupçusu Yayınları, İstanbul 1997.
• Halis, İsmail. Tanzimat Dönemi Eğitim Sistemi ve Yeniden Yapılandırma Çabaları. Ankara Üniversitesi Yayınları, 2005.
• Hayta, Necdet. Osmanlı Yenileşme Hareketleri. Gazi Kitapevi, Ankara 2005.
• İnalcık, Halil ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. Tanzimat: Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu. Phoenix Yayınları, Ankara 2006.
• Kafadar, Osman. Türk Eğitim Düşüncesinde Batılılaşma. Vadi Yayınları. Ankara 1997.
• Kına, Mehmet. “Tanzimat Döneminde Eğitimde Çağdaşlaşma Hamlesi ve Öğretmen Yetiştirme Sistemi.” Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. 2006.
• Koçer, Hasan. Ali. Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1970.
• Koçer, Hasan. Ali. “Eğitim Reformları Açısından Öğretmen Yetiştirme Problemi.” Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6/1, ss. 1–19.
• Kodaman, Bayram. Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1991. Kurnaz, Şerife. Cumhuriyet Öncesinde Türk Kadını. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1992.
• Özkan, Süleyman. Türk Eğitim Tarihi. Nobel Yayınları, Ankara 2008.
• Öztürk, Cemil. Türkiye’de Öğretmen Yetiştiren Kurumların Doğuşu: Dârülmuallimîn-i Rüşdî. Milli Eğitim Dergisi, 37/1, (1998). 74–79.
• Sakaoğlu, Necdet. Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi. Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2002.
• Sakaoğlu, Nilüfer ve Nuri Akbayar. Avrupalılaşmanın Yol Haritası ve Sultan Abdülmecid. Denizbank Yayınları, İstanbul 2001.
• Somel, S. A. The Modernization Of Public Education İn The Ottoman Empire (1839–1908): Islamization, Autocracy And Discipline. Leiden Brill Academic Publishers, 2001.
• Şanal, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğu’nda Kız Öğretmen Okulunun (Darülmuallimât) Kuruluşu, Okutulan Dersler ve Kapatılışı (1870–1924). OTAM, 26 (2009), 221–244.
• Taşdemirci, Enver. Türk Eğitim Tarihi. Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2010.
• Tekeli, İlhan. Toplumsal Dönüşüm ve Eğitim Tarihi Üzerine Konuşmalar. Mimarlar Odası Yayınları, Ankara 1980.
• Tekeli, İlhan ve Selim İlkin. Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1993.
• Unat, Fuat. R. Türkiye’de Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1964.
• Yelkenci, Ömer Faruk. Türk Modernleşmesi ve II. Abdülhamit’in Eğitim Hamlesi. Kaknüs Yayınları, İstanbul 2010.
• Yıldız, Hasan. Osmanlı Devleti’nde Mülki (Sivil) Erkek Rüşdiye Muallimlerinin Nitelikleri, Hakları ve Sorumlulukları. History Studies Dergisi, 6/3 (2014), 369-382.