Bölgesel Tasvirden İmparatorluk Perspektifine: Konstantin Smirnov’un 1904 Tarihli Osmanlı Doğu Vilayetleri Anlatısı

Öz

Bu makale, Konstantin Nikolaeviç Smirnov’un 1904 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun doğu vilayetlerine gerçekleştirdiği seyahati, Rus İmparatorluğu’nun bilgi üretimi ve bölgesel stratejisi bağlamında ele almaktadır. Smirnov’un seyahat notlarına dayanarak, bu tür metinlerin yalnızca betimleyici anlatılar olmanın ötesinde, gözlem ile stratejik değerlendirmeyi bir araya getiren metinler olarak nasıl konumlandırılabileceği üzerinde durulmaktadır. Smirnov, bölgenin coğrafyası, nüfusu, idari yapısı ve ekonomik koşulları hakkında ayrıntılı bilgiler sunmakta; Hamidiye Alayları, Kürt-Ermeni ilişkileri ve Rusya’dan göç eden toplulukların durumu gibi önemli meseleleri ele almaktadır. Bu gözlemler, Rusya’nın 20. yüzyılın başındaki değişen jeopolitik öncelikleri ve Osmanlı doğu vilayetlerinde artan Avrupa rekabeti çerçevesinde bağlamlandırılmaktadır. Özellikle Smirnov’un Alman etkisine ilişkin değerlendirmelerine, bilhassa Bağdat Demiryolu bağlamında, özel bir dikkat gösterilmektedir. Smirnov, bu girişimi Rusya’nın Kafkasya ve Kuzey İran’daki ticari ve stratejik çıkarları açısından potansiyel bir tehdit olarak görmektedir. Altyapı, ticaret ve bölgesel bağlantılara dair tespitleri ise daha geniş emperyal kaygılar çerçevesinde incelenmektedir. Bu çerçevede, tek bir seyahat anlatısına bu şekilde yaklaşmak, söz konusu kaynakların Osmanlı doğu vilayetlerine ilişkin Rus perspektiflerini anlamada sunduğu analitik imkânları ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, aynı zamanda Rus-Japon Savaşı arifesinde Rusya’nın bölgeye yönelik bakışını değerlendirmeye katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Rusya
• Osmanlı
• K. N. Smirnov
• Doğu Anadolu
• İran.

FROM REGIONAL LANDSCAPE TO IMPERIAL PERSPECTIVE: KONSTANTIN SMIRNOV’S 1904 ACCOUNT OF THE OTTOMAN EASTERN PROVINCES

Öz

This article examines the 1904 journey of Konstantin Nikolaevich Smirnov to the eastern provinces of the Ottoman Empire within the broader context of Russian imperial knowledge production and regional strategy. Drawing on Smirnov’s travel notes, the study argues that such accounts should not be read as merely descriptive narratives but as hybrid texts that combine observation with strategic evaluation. Smirnov provides detailed information on the region’s geography, population, administrative structures, and economic conditions, while also addressing key issues such as the Hamidiye Regiments, Kurdish-Armenian relations, and the position of migrant communities from the Russian Empire. Rather than treating these observations in isolation, the article situates them within Russia’s shifting geopolitical priorities in the early twentieth century, particularly in light of increasing European competition in the Ottoman East. Special attention is given to Smirnov’s analysis of German influence, especially in relation to the Baghdad Railway, which he identified as a potential challenge to Russian commercial and strategic interests in the Caucasus and northern Iran. His proposals regarding infrastructure, trade, and regional connectivity are interpreted as reflecting broader imperial concerns rather than purely individual impressions. By reinterpreting a single travel account through this analytical lens, the article highlights the role of such texts in linking localized observation to imperial policy considerations and demonstrates their relevance for understanding Russian approaches to the Ottoman eastern provinces on the eve of the Russo-Japanese War.

Anahtar Kelimeler

• Russia
• Ottoman
• K. N. Smirnov
• Eastern Anatolia
• Iran.

Kaynakça

1. “Smirnov Konstantin Nikolaevich (1877-1938).” Lyudi i Sudby: Biobibliograficheskiy Slovar Vostokovedov – Zhertv Politicheskogo Terrora v Sovetskiy Period (1917-1991), edited by Ya. V. Vasilkov & M. Yu. Sorokina, Peterburgskoe Vostokovedenie, St. Petersburg 2003.
2. Arsenyev, K. K., & Shevyakov, V. T. (ed.) “Namestnichestvo Kavkazskoe.” Entsiklopedicheskiy Slovar Brokgauza i Efrona, Vol. 2(3). St. Petersburg: Tipografiya Akts. Obshch. Brokrauz-Efron, 1906, p. 238.
3. Beydilli, Kemal. “1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Doğu Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler.” Belgeler XII/N. 17 (1993), pp. 365-434.
4. Bice, Hayati. Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler. TDV Yayınları, Ankara 1991.
5. Cohen, Stuart A. “Sir Arthur Nicolson and Russia: The Case of the Baghdad Railway.” The Historical Journal XVIII/N. 4 (1975), pp. 863-872.
6. De Carolis, Ernesto. & Patricelli, Giovanni. Vesuvius A.D. 79: The Destruction of Pompeii and Herculaneum. Getty Publications, Los Angles CA 2003.
7. Gencer, Ali İhsan. “Berlin Antlaşması.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Vol. 5. TDV Yayınları, İstanbul 1992, pp. 516-517.
8. Klein, Janet. The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford University Press, Stanford CA 2011.

9. Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi, Baslangıçtan 1917'ye Kadar. TTK, Ankara 1987.
10. Kırmızı, Abdühamid. Abdülhamid'in Valileri: Osmanlı Vilayet İdaresi 1895-1908. Klasik Yayınları, İstanbul 2017.
11. McMeekin, Sean. Berlin Bağdat Demiryolu, Almanya’nın Dünya Hâkimiyeti Mücadelesi ve Osmanlı İmparatorluğu 1898-1918. Trans. Azize F. Çakır. Picus, İstanbul 2012.
12. Novitskiy, Vasily Fedorovich. (ed.) “Kavkazskiy Voyennyy Okrug.” Voennaya Entsiklopediya, Vol. 11. Tipografiya T-va I. D. Sytina, Moscow 1913, pp. 249-250.
13. Rutich, Nikolai Nikolaevich. Biograficheskiy Spravochnik Vysshikh Chinov Dobrovolcheskoy Armii i Vooruzhennykh Sil Yugo Rossii. Regnum - Rossiyskiy Arkhiv, Moscow 1997.
14. Saydam, Abdullah. Kırım ve Kafkasya Göçleri 1856-1876. TTK, Ankara 1997.
15. Sinclair, Thomas Alan. Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey, Vol. I. The Pindar Press, London 1987.
16. Smirnov, Konstantin Nikolaevich. “Poezdka v Severnyi Kurdistan v 1904 g.,” Izvestiya Kavkazskovo Otdela Imperatorskovo Russkovo Geograficheskovo Obshchestva XVII (1904), pp. 282-326.
17. Ter-Oganov, Nugzar. “Konstantin Nikolayevich Smirnov i Russko-Iranskie Otnosheniya v Nachale XX Veka.” Russian History XXXIII/N. 1 (2005), pp. 47-82.
18. Ter-Oganov, Nugzar. “Poezdka Podpolkovnika Generalnogo Shtaba V. P. Lyakhova i Shtabs-Kapitana K. N. Smirnova v Turtsiyu v 1904 godu.” Russian History XXXII/N. 1 (2006), pp. 109-141.
19. Ter-Oganov, Nugzar. “Rapport du capitaine en second Constantin Smirnov sur son voyage en Turquie en 1904.” Iran & the Caucasus X/N. 2 (2006), pp. 209-229.
20. Top, Mehmet. “Şerefiye Külliyesi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Vol. 38: 553-555. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
21. Turan, Resul. “Sultanın Topraklarında Çarın Adamları: Rus İstihbarat Faaliyetleri Çerçevesinde Rize Rus Viskonsolosluğu (1879-1914).” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi XXXI (2019), pp. 225-257.
22. Volkov, Denis V. “War and Peace in the Other and the Self: Iran Through the Eyes of Russian Spies, The Case of Konstantin Smirnov (1877-1938) and Leonid Shebarshin (1935-2012).” Studia Iranica. Cahier 62, Guerre et paix en monde iranien. Revisiter les lieux de rencontre, edited by F. Jullien, Peeters, Paris. 2018, pp. 223-258.
23. Yüksel, Mevlüt. “Erzurum, Bitlis ve Mamûretulaziz Vilâyetlerindeki Ermeni İsyanları (1890-1905).” Ermeni Araştırmaları Dergisi XLIII (2010), pp. 16-18.