The First Female Academics in Turkish Theology as Founding Agents

Öz

While the establishment of the Ankara University Faculty of Divinity in 1949 reshaped the institutional and intellectual landscape of higher religious education in Türkiye, the female academics involved in this process assumed critical roles. Their presence within the faculties extended far beyond mere quantitative representation; they acted as primary agents who laid the methodological foundations, inaugurated new chairs, and transformed the academic perspective. This qualitative study utilizes document analysis as its primary method. Alongside digital databases, institutional websites and biographical works, records from the Ankara University Faculty of Divinity archives were examined—particularly to reach figures with limited available information—and supplemented by personal interviews. The research encompasses eleven pioneering names appointed to academic positions since the 1949 milestone: Kâmuran Birand, Bahriye Üçok, Annemarie Schimmel, Neda Armaner, Beyza Bilgin, Ayşe Necla Pekolcay, Mualla Selçuk, Gülay Cezayirli, Nahide Bozkurt, Yurdagül Konuk (Mehmedoğlu) and Gülgün Uyar. Findings reveal that, contrary to the prevailing belief identifying Bahriye Üçok as the first female theology academic in Türkiye, this pioneering role belongs to Kâmuran Birand. It is observed that these eleven figures introduced methods such as hermeneutics, phenomenology, art, literature, and field research to the academy by synthesizing classical theological formation with the tools of modern social sciences. These academics predominantly worked in the fields of Philosophy and Religious Sciences, thereby leading to the institutionalization of departments such as Religious Education, History of Religions, and History of Philosophy. Their academic activities transcended faculty boundaries, leaving a lasting impact on state religious education policies and international scientific representation. Consequently, through the students they mentored and the schools of thought they initiated, these figures are defined as the "founding subjects" who constructed the intellectual backbone of Turkish theology.

Anahtar Kelimeler

• Religious education
• higher religious education
• history of Turkish theology
• theology faculties
• female academics

KURUCU ÖZNELER OLARAK TÜRK İLAHİYATINDA İLK KADIN AKADEMİSYENLER

Öz

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin 1949 yılında faaliyete başlaması Türkiye’de yüksek din öğretiminin kurumsal ve entelektüel zeminini yeniden kurgularken, bu süreçte yer alan kadın akademisyenler kritik roller üstlenmişlerdir. Fakültelerdeki varlıkları niceliksel bir temsiliyetin çok ötesinde olan bu öncü kuşak; disiplinlerin metodolojik altyapısını kuran, yeni kürsüler ihdas eden ve akademik perspektifi dönüştüren asıl aktörler arasında yer almaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle kurgulanan çalışmada veri toplama sürecinde doküman analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Dijital veri tabanları, kurum internet sayfaları ve biyografik eserlerin yanı sıra özellikle hakkında sınırlı bilgi bulunan isimlerin verilerine ulaşmak adına Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi arşiv kayıtları incelenmiştir. Gerekli durumlarda bazı isimlerle de şahsi görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma kapsamına 1949’dan itibaren akademik kadrolarda yer alan Kâmuran Birand, Bahriye Üçok, Annemarie Schimmel, Neda Armaner, Beyza Bilgin, Ayşe Necla Pekolcay, Mualla Selçuk, Gülay Cezayirli, Nahide Bozkurt, Yurdagül Konuk (Mehmedoğlu) ve Gülgün Uyar dahil edilmiştir. Araştırmadan elde edilen bulgular Türk ilahiyatının ilk kadın akademisyen vasfının yaygın kanaatin aksine Bahriye Üçok yerine Kâmuran Birand’a ait olduğunu kanıtlamaktadır. Yanı sıra incelenen on bir ismin klasik ilahiyat formasyonunu modern sosyal bilimlerin imkanlarıyla harmanlayarak hermenötik, fenomenoloji, sanat, edebiyat ve saha araştırması gibi yöntemleri akademiye taşıdıkları görülmektedir. Kadın akademisyenlerin ağırlıklı olarak felsefe ve din bilimleri alanında yoğunlaştıkları; din eğitimi, dinler tarihi ve felsefe tarihi gibi ana bilim dallarının kurumsallaşmasında liderlik ettikleri tespit edilmiştir. Bu isimlerin akademik faaliyetleri fakülte sınırlarını aşarak devletin din eğitim politikalarından uluslararası bilimsel temsiliyete kadar geniş bir alanda kalıcı etkiler bırakmıştır. Sonuç olarak söz konusu isimler yetiştirdikleri öğrenciler ve başlattıkları ekollerle Türk ilahiyatının entelektüel omurgasını inşa eden "kurucu özneler" olarak tanımlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din eğitimi
• yüksek din öğretimi
• Türk ilahiyat tarihi
• ilahiyat fakülteleri
• kadın akademisyenler

Kaynakça

1. Albayrak, K. (2002). Dinler tarihçisi Annemarie Schimmel’in anısına. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 81-90.
2. Alper, H. (2005). Kuruluşundan günümüze Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi. in Z. Kurşun, A. E. Bilgili, K. Kahraman, C.
3. Güngür & S. Ünlü (Eds.), Üsküdar Sempozyumu II (Vol. 1, pp. 268–283). Üsküdar Belediyesi Yayınları.
4. Altın, Z. Ş. (2024). Yüksek din eğitiminin 100 yılı (1923-2023). Dem Yayınları.
5. Altıntaş, Ö. F. (2024). Alman oryantalizminde tasavvuf araştırmaları üzerine mukayeseli bir inceleme: Fritz Meier ve Annemarie Schimmel örneği (Thesis No. 881288) [Unpublished doctoral dissertation]. Ankara Üniversitesi.
6. Anay, H. (1998). İslâm düşüncesi alanında Türkiye’de yapılan tezler. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (4), 73–170.
7. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Fakültemizde görev yapmış dekanlar. Retrieved October 23, 2025, from https://www.divinity.ankara.edu.tr/dekanlarimiz/
8. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Prof. Dr. Mualla Selçuk'un uluslararası başarısı. Retrieved October 23, 2025, from https://www.divinity.ankara.edu.tr/2017/12/26/rea-religious-education-association-kongresi/

9. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. REA’nın ilk Müslüman kadın başkanı fakültemizden. Retrieved October 10, 2025, from https://www.divinity.ankara.edu.tr/2015/12/23/reanin-ilk-musluman-kadin-baskani-fakultemizden
10. Arpaguş, H. K. (2016). İslâmcılığın Türkiye serüveni: Kadınların İlâhiyat tecrübesine katkıları. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (51), 5–54. https://doi.org/10.15370/maruifd.287884
11. Aslan, H. (2019). Fakültenin vakıf geleneğinin başlangıç ve gelişim süreci. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 60–70). Ankara Üniversitesi Yayınları.
12. Aşıkoğlu, N. Y. (1994). Din eğitimi bilimi’nin Türkiye’de bağımsız bir bilimsel disiplin olarak doğuşu ve gelişimi. Diyanet İlmi Dergi, 30(3), 85–92.
13. Aycan, İ. (2019). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin paydaşlarına etkisi ve katkısı: Milli Eğitim Bakanlığı ve YÖK. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 297–302). Ankara Üniversitesi Yayınları.
14. Baş, E., & Aslan, H. (2019). Ankara İlahiyat'ın akademisyen yetiştirme bağlamında akademiyaya katkıları. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 335–434). Ankara Üniversitesi Yayınları.
15. Candeğer, Ü., & Coşkun, M. B. (2018). Cumhuriyet Senatosu dönemi kadın siyasetçilerin Türk kamu bürokrasisindeki yeri ve önemi üzerine bir inceleme. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 5(8), 236–262.
16. Çapçıoğlu, İ. (2003). Türkiye’de akademisyen din sosyologları bibliyografyası. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 44(2), 207–255. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000164
17. Çapçıoğlu, İ. (2019). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nin bürokrasiye katkıları. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 443–456). Ankara Üniversitesi Yayınları.
18. Dere, A. (2019). Akademik dini bilgi ve yaygın din hizmetinde kurumsallaşan iki yapı: Ankara İlahiyat özelinde "İlahiyatDiyanet" ilişkileri. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 305-334). Ankara Üniversitesi Yayınları.
19. Doğan, R. (2020). Prof. Dr. Beyza Bilgin ve din eğitimine katkıları. Dini Araştırmalar Dergisi, 23(58), 27–50. https://doi.org/10.15745/da.798405
20. Durmuş, A. (2003). Türk din eğitiminde öncü bir isim: Beyza Bilgin. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(3), 145–168.
21. Düzgün, Ş. A. (2019). 1933 üniversite reformuna kadar dârülfünûnlar ve dârülfünûn İlahiyat Fakültesi'nin serencamı. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 28–34). Ankara Üniversitesi Yayınları.
22. Er, F. (2008). Neclâ Pekolcay, her life, works and her place in the İslamic Turkish literature studies (Thesis No. 227095) [Unpublished master’s thesis, Marmara Üniversitesi]. YÖK Thesis Center.
23. Günay, M. (2003). Türkiye'de hermeneutik (yorumbilgisi). Kaygı: Uludağ Üniversitesi Felsefe Topluluğu Dergisi, (2), 73–81.
24. İbrahimoğlu, F. (2019). Akademik kadro fotoğrafları. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 648–651). Ankara Üniversitesi Yayınları.
25. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Ayşe Necla Pekolcay'ın Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved August 23, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Necla+Pekolcay&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=10&find=
26. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Bahriye Üçok). Retrieved September 23, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=Bahriye+%C3%9C%C3%A7ok&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&max=10&-find=
27. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Beyza Bilgin Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved October 07, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Beyza+Bilgin&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=50&find= İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Gülgün Uyar'ın Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved November 23, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//?geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlay an=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=G%C3%BClg%C3%BCn+Uyar&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=10&-find=
28. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Mualla Selçuk'un Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved October 23, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Mualla+Sel%C3%A7uk&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&max=10&-find= İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Nahide Bozkurt'un Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved October 08, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Nahide+Bozkurt&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=10&find=
29. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Neda Armaner'in Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved October 15, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Neda+Armaner&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=10&find=
30. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Yurdagül Konuk). Retrieved July 15, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//detaytezt.php?navdil=tr&tidno=108572
31. İslam Araştırmaları Merkezi [İSAM]. (n.d). Tezler Kataloğu (Yurdagül Konuk (Mehmedoğlu)'un Danışmanlığında Tamamlanan Doktora Tezleri). Retrieved October 18, 2025, from https://kutuphane.isam.org.tr//geldi=ara_tezb&blm=sonuctez&navdil=tr&Tur=Doktora&Dili=&TezAdiele=&Hazirlayan=&YapimTarihi=&KonuBasligi=&Danisman=Yurdag%C3%BCl+Mehmedo%C4%9Flu&Universite=&Enstitu=&Fakulte=&Bolum=&-max=50&-find=
32. Kahraman, Y. (2011). Kâmuran Birand'ın hermenötik anlayışı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(17), 485–502.
33. Kara, M. (2003). Doğudan batıya, batıdan doğuya bakan bir âlim Prof. Dr. Annemarie Schimmel. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 4(11), 487–498.
34. Kızılabdullah, Y. (2009). İlahiyat fakültelerinin kuruluşundan bugüne din eğitimi bilimi alanında yapılan çalışmalar üzerine bir değerlendirme. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 2(1), 305–314.
35. Kızılabdullah, Y. (2023). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Eğitimi Anabilim Dalının bilim alanına katkıları. İ. Aycan, E. Gözeler & N. Yazar (Eds.), in Cumhuriyetin 100. yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin bilimsel hayata katkısı (pp. 387–412). Ankara Üniversitesi Yayınları.
36. Kızılabdullah, Y., & Çapcıoğlu, F. (2016). Prof. Dr. Beyza Bilgin ile ilahiyatçı kadın kimliği üzerine. Dini Araştırmalar, 19(49), 385–389. https://doi.org/10.15745/da.268863
37. Koca, F. (2019). Fakültenin kültür ve sanat alanına etkisi. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 457–462). Ankara Üniversitesi Yayınları.
38. Koç, A., Kaya, U. B., & Gelgör, E. S. (2019). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi üzerine bibliyometrik bir analiz. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (57), 1–24. https://doi.org/10.15370/maruifd.679169
39. Koç, M. (2018). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Neda Armaner üzerine biyografik bir araştırma. Bilimname, (36), 213-259. https://doi.org/10.28949/bilimname.450269.
40. Koç, M. (2021). Türk din psikolojisinin kurucusu: Bedi Ziya Egemen üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, (4), 155–209.
41. Koştaş, M. (1999). Ankara Üniversitesi İlahiyât Fakültesi (dünü bugünü). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (Cumhuriyet'in 75. Yılına Özel Sayı), 141–184.
42. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Prof. Dr. Gülgün Uyar. Retrieved November 15, 2025, from https://ilahiyat.marmara.edu.tr/bolumler/islam-tarihi-ve-sanatlari/islam-tarihi/profdr-gulgun-uyar
43. Öcal, M. (2011). Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de din eğitimi. Düşünce Kitabevi.
44. Önder, M. (1997). Prof. Dr. Beyza Bilgin and new methodology studies in religious education (Thesis No. 62473) [Unpublished master’s thesis, Ankara Üniversitesi]. YÖK Thesis Center.
45. Özkan, S. (2003). Annemarie Schimmel (1922-2003): Zümrüt hayallere adanmış bir ömür. İslâm Araştırmaları Dergisi, (9), 153–166.
46. Özkan, S. (2025). Schimmel, Annemarie. in TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/schimmel-annemarie.
47. Pekolcay, N. (2005). Geçtim dünya üzerinden. Leyla ile Mecnun Yayıncılık.
48. Selçuk, M. (2013). Editör biyografileri. M. Selçuk, H. Albayrak, P. Antes, R. Heinzmann & M. Thurner (Eds.), in İslamiyetHıristiyanlık kavramları sözlüğü (pp. 925-925). Ankara Üniversitesi Yayınları.
49. Selçuk, M. (2019). Keşif halinde olmak ve konuları soru yapmak. M. Selçuk, C. Tosun & R. Doğan (Eds.), in Prof. Dr. Beyza Bilgin'e armağan: Beyza Bilgin'de din eğitimi, din eğitiminde Beyza Bilgin (pp. 87–108). Grafiker Yayınları.
50. Selçuk, M. (2022). Yazar hakkında. M. Selçuk (Ed.), in Kavramsal netlik: Bir dinden öğrenme modeli. Pegem Yayınları.
51. Selçuk, M., Tosun, C. & Doğan, R. (2019). Prof. Dr. Beyza Bilgin'e armağan: Beyza Bilgin'de din eğitimi, din eğitiminde Beyza Bilgin. Grafiker Yayınları.
52. Sönmez, K. (2019). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nin uluslararası düzeydeki değeri. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 463–487). Ankara Üniversitesi Yayınları.
53. Şahbaz, T. (2019). Mezunlar listesi ve 70. yıl mezuniyet fotoğrafları. E. Baş, H. Aslan & R. Çetin (Eds.), in Türkiye'nin ilahiyat birikimi Ankara İlahiyat'ın 70 yılı (pp. 668–718). Ankara Üniversitesi Yayınları.
54. Şahin, C. (2010). Women deputies in Turkish parliament (1935-2007) (Thesis No. 294723). [Unpublished doctoral dissertation. Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
55. Takım, A. (1998). Annemarie Schimmel ve İslamiyet. Kur’an Mesajı: İlmi Araştırmalar Dergisi, 1(5), 50–53.
56. Tosun, C. (2025). Prof. Dr. Beyza Bilgin ve Türkiye’de din eğitimi bilimi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 66(1), 571–602.
57. Tunç, İ. (2021). Antropoloji ve din. Eskiyeni Yayınları.
58. Uyar, G. (2011). Yazar hakkında. G. Uyar, in Ehl-i Beyt-İslâm tarihinde Ali-Fâtıma evladı (260/873'e Kadar) (3 ed.). İFAV Yayınları.
59. Uzun, M. İ. (2008). Doç. Dr. Neclâ Pekolcay. İslâm Araştırmaları Dergisi, (20), 149–160.
60. Ülken, H. Z. (1964). Prof. Dr. Kâmran Birand. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1-4), 139–142.
61. Ülken, H. Z. (1973). Prof. Dr. Hikmet Birand. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(1-4), 219–222.
62. Yıldız, M., & Türkmen, K. (2025). İki çınar bir eser: İlahi aşk. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 66(1), 603–606.
63. Yıldız, S. (2018). Türkiye’de kadın akademisyen olmak. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi (1), 29–40. https://doi.org/10.5961/jhes.2018.245