Ferîdüddîn Attâr’ın Mantıku’t-Tayr Eserinde Sünnîlik Tasavvuru ve Mezhebî Kimlik

Öz

Bu çalışma, 13. yüzyıl İslâm düşüncesi ve tasavvuf edebiyatının en köşe taşı isimlerinden biri olan Ferîdüddîn Attâr’ın hayatı, eserleri ve özellikle akademik çevrelerde tartışma konusu olan mezhebî kimliğini mercek altına almaktadır. Attâr’ın mezhebî aidiyeti, özellikle Şiî tezkire yazarlarının ona atfettiği ancak modern araştırmalar neticesinde apokrif (uydurma) olduğu kanıtlanan Mazharu’l-Acâyib ve Heft Vâdî gibi eserler üzerinden spekülasyonlara açık hale getirilmiştir. Bu iddialar genellikle Attâr’ın eserlerinde sergilediği derin Ehl-i Beyt sevgisi ve Hz. Ali’ye olan irfânî bağlılığı üzerinden temellendirilse de müellifin asıl şaheseri kabul edilen Mantıku’t-Tayr bu tartışmalara doktrinel bir açıklık getirir. Makalede, Attâr’ın Mantıku’t-Tayr mukaddimesinde "Dört Halife" Hulefâ-yi Râşidîn için kaleme aldığı methiyeler ayrıntılı olarak analiz edilmektedir. Attâr; Hz. Ebubekir’i sadakat ve tasavvufî kutbiyetin merkezi, Hz. Ömer’i adalet ve hakikatin miyarı, Hz. Osman’ı haya ve ilmin cem edildiği bir pınar, Hz. Ali’yi ise velâyet ve irfânın kapısı olarak tavsif ederken Sünnî-İslâm geleneğinin hiyerarşik ve tarihsel meşruiyet zeminine sadık kalmıştır. Sonuç olarak çalışma, Attâr’ın mezhepler üstü bir dil kullansa da temel inanç ekseninde Sünnî-Tasavvufî paradigmanın en güçlü temsilcilerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Feridüddin Attâr
• Mantıku’t-Tayr
• mezhebî kimlik
• velâyet
• râşid halifeler

The Conception of Sunnism and Debates on Sectarian Identity in Farīd al-Dīn ʿAṭṭār’s Manṭiq al-Ṭayr

Öz

This study examines the life, works, and, in particular, the sectarian identity of Farid al-Din Attar, one of the most influential figures of thirteenth-century Islamic thought and Sufi literature, whose affiliation has long been debated in academic scholarship. Attar’s sectarian belonging has become open to speculation primarily through works such as Mazhar al-Ajaib and Heaft Vadi, which were attributed to him by Shi‘i biographical writers but have been shown by modern research to be apocryphal. Although these claims are generally grounded in the pronounced devotion to the Ahl al-Bayt and the gnostic attachment to Ali evident in Attar’s writings, Mantiq al-Tayr, regarded as his principal masterpiece, provides doctrinal clarity with respect to these debates. The article offers a detailed analysis of the eulogies composed by Attar for the Four Caliphs (the Rightly Guided Caliphs) in the preface of Mantiq al-Tayr. While portraying Abu Bakr as the center of loyalty and Sufi spiritual authority, Umar as the criterion of justice and truth, Uthman as a source in which modesty and knowledge converge, and Ali as the gate of spiritual authority and gnosis, Attar remains faithful to the hierarchical and historical framework of legitimacy upheld by the Sunni Islamic tradition. His understanding of Sunnism is not confined to a narrow juridical framework; rather, it is grounded in a gnostic perspective shaped by the Khurasan-Nishapur milieu, one that places devotion to the Ahl al-Bayt at its core and reconciles the concept of spiritual authority with Sunni creed. As a result, the study demonstrates that although Attar employs a suprasectarian language, he emerges as one of the most significant representatives of the Sunni Sufi paradigm at the level of fundamental belief.

Anahtar Kelimeler

• Farīd al-Dīn ʿAṭṭār
• Manṭiq al-Ṭayr
• Sectarian Identity
• Wilāya
• Rashidun Caliphs

Kaynakça

1. Altıntaş, H. (1986). Tasavvuf tarihi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
2. Aşkar, M. (2012). Feridüddin-i Attâr’ın tasavvuf anlayışı. Araşan Sosyal Bilimler Enstitüsü İlmî Dergisi, 13(14), 5-10.
3. Atay, T. (1996). Batı’da bir nakşi cemaati: Şeyh Nâzım Kıbrısî örneği. İletişim Yayınları.
4. Attar, F. (1947). İlahiname (A. Gölpınarlı, Çev.). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
5. Attâr, F. (2020). Mantık al-tayr (A. Gölpınarlı, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. Attâr, F. (with Uludağ, Süleyman, S.). (1984). Tezkiretü’l-evliya. İlim ve Kültür Yayınları.
7. ʻAṭṭār, F. al-Dīn (with Homerin, T. E.). (2009). Farid ad-Din ʻAttār’s memorial of God’s friends: Lives and sayings of sufis (P. E. Losensky, Çev.). Paulist Press.
8. ʻAṭṭār, F. al-Dīn. (2012). Esrarname (M. Kanar, Çev.). Ayrıntı.

9. ʿAṭṭār, F.-D. (1993). Pendname öğüt kitabı (M. N. Gençosman, Çev.). Millı̂ Eğitim Bakanlığı.
10. Aydın, S. (2016). İslam düşüncesi- 3 tasavvuf. Külliyat Yayınları.
11. Ayni, M. A. (1341). Tasavvuf tarihi. Kütüphâne-i Sûdî.
12. Bağdâdî, A. (2016). Ehl-i sünnet akâidi (Ö. Aydın, Çev.). İşaret Yayınları.
13. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdü’l-Kāhir b. Tâhir b. Muhammed (with Muhammed Osman el-Hişt). (t.y.). El-Farḳ beyne’l-fıraḳ. Mektebetü İbn Sînâ.
14. Bayram, İ. (2023). İmam Mâtürîdî’nin sahâbe tasavvuru. Kelâm Araştırmaları Dergisi, 21(2), 655-685.
15. Benli, Y. (2004). Şiî düşüncede ehl-i beyt tasavvurları. İslâmî Araştırmalar, 17(4), 337-353.
16. Bozan, M. (2011). Şii literatürde Hz. Ali. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 3(5), 15-29.
17. Bozan, M. (2019). Şii teo-politik söylemin zemini olarak imamet (teori-pratik). Turkish Journal of Shiite Studies, 1(1), 1-24.
18. Çağrıcı, M. (2010). Taassup. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 39, ss. 285-286). TDV Yayınları.
19. Çelenk, M. (2014). Safevîlerin din politikası ve iran’ın şiîleşme seyri. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (4), 7-35.
20. Corbin, H. (with Hâtemî, H., & Arslan, A.). (2013). İslam felsefesi tarihi (7. baskı). İletişim Yayınları.
21. Dabaşî, H. (1995). İslam’da otorite (S. E. Gündüz, Çev.). İnsan Yayınları.
22. Demircan, A. (2008). Hz. Ali dönemi ve ehl-i beyt. Beyan Yayınları.
23. Devletşah, & Lugal, N. (1977). Devletşah tezkiresi. Tercüman 1001 Temel Eser.
24. Gökbulut, S. (2016a). Safevîler devrinde şiîliğin yayılmasında tasavvufun rolü: tasavvuf tarihi açısından bir değerlendirme. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15(30), 269-297.
25. Gökbulut, S. (2016b). Seyyid Haydar Âmülî ve Câmi’u’l-esrâr ve menba’u’l-envâr adlı eserinde tasavvuf şiîlik ilişkisi. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 37, 45-71.
26. Gölpınarlı, A. (1985). 100 Soruda tasavvuf (2. baskı). Gerçek Yayınevi.
27. Gölpınarlı, A. (1987). Tarih boyunca İslam mezhepleri ve şîîlik. Der Yayınları.
28. Günay, Ü., & Ecer, A. V. (1999). Toplumsal değişme, tasavvuf, tarikatlar ve Türkiye. Erciyes Üniversitesi.
29. Güngör, E. (1989). İslam tasavvufunun meseleleri. Ötüken Neşriyat.
30. Hodgson, M. G. S. (1995). İslam’ın serüveni (A. Eker & M. Bozkurt, Çev.; Cilt 1-3). İz Yayıncılık.
31. Işılak, H. (2022). Safevîler dönemi imâmiyye şîası’nda tasavvuf düşüncesi üzerine tartışmalar (Tez No:739765) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
32. Kara, M. (1992). Bişr el-Hâfî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 6, ss. 221-222). TDV Yayınları.
33. Knyš, A. D. (2000). Islamic Mysticism: A short history. Brill.
34. Köprülü, F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar (3. baskı). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
35. Kopuz, F. (2012). Ferîdüddin Attâr ve Muhtarname’sinin türkçeye çevirisi (Tez no: 328765) [Doktora, Atatürk Üniversitesi] YÖK Tez Merkezi.
36. Lewisohn, L. (Ed.). (1999). The legacy of medieval Persian sufism (1150-1500). Oneworld Publications.
37. Nicholson, R. A. (1978). İslâm sûfîleri (M. Dağ & K. Işık vd., Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
38. Ocak, A. (2002). Selçukluların dini siyaseti (1040-1092). Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları.
39. Ocak, A. Y. (2002). Türkiye’de tarihin saptırılması sürecinde türk sufiliğine bakışlar: Ahmed-i Yesevi, Mevlana Celâleddin-i Rûmî, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Velî, Ahîlik, Alevîlik-Bektaşîlik; (yaklaşım, yöntem ve yorum denemeleri) (6. baskı). İletişim.
40. Öz, M. (1994). Ehl-i Beyt. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 498-501). Türkiye Diyanet Vakfı.
41. Öztürk, M. (2001). Anadolu erenlerinin kaynağı Horasan: Moğol istilâsına kadar. T.C. Kültür Bakanlığı.
42. Pürcevâdî, N., & Kartal, A. (2002). On iki imam şiiliğinde tasavvufa muhalefet. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XI(1), 233-242.
43. Rençber, F. (2022). Alevî inanç kültüründe Hz. Nûh ve nûh tûfanı. e-makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 15, 2, 465-481.
44. Ritter, H., O’Kane, J., & Radtke, B. (2003). The Ocean of the soul: man, the world and god in the stories of Farīd al-dīn ’Aţţār. Brill.
45. Şahin, H. (2017, 05-07 Mayıs). Şiî kaynaklarda Ebu Hanife algısı: dinin anlaşılması ve yorumlanmasında Ebu Hanife’ye yönelik suçlamalar [Tam Metin]. IV. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu -Hanefîlik-Mâturîdîlik, Kastamonu (Cilt 2, ss. 153-166). Kastamonu Üniversitesi.
46. Şahin, H. (2018). Şiî-imâmiyye’de Hz. Ömer’e yönelik algı [Tam Metin]. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu, Sivas (Cilt 3, ss. 493-516. Cumhuriyet Üniversitesi.
47. Şahinoğlu, M. N. (1991). Attâr, Ferîdüddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 4, ss. 95-98). TDV Yayınları.
48. Sarıcık, M. (2012). Hz. Ali ilk üç halifeyle kavgalı mıydı? Nesil Yayınları.
49. Smith, M. (1932). The Persian mystics Attar. E. P. Dutto and Company.
50. Turan, O. (2019). Selçuklular târihi ve türk-islâm medeniyeti (22. baskı). Ötüken.
51. Türer, O. (2015). Ana hatlariyla tasavvuf tarihi (3. baskı). Ataç.
52. Ülgener, S. F. (2006). İktisadî çözülmenin ahlâk ve zihniyet dünyası. Derin Yayınları.
53. Uludağ, S. (1979). İslam düşüncesinin yapısı selef, kelâm, tasavvuf, felsefe. Dergah Yayınları.
54. Varol, M. B. (2002). Siyasallaşma sürecinde ehli beyt. Yediveren Kitap.
55. Yılmaz, H. K. (2015). Ana hatlarıyla tasavvuf ve tarîkatlar (20. baskı). Ensar.
56. Zerrînkûb, A. (1378). Sadây-ı bâl-I Simurg der bârie-i zindegî ve endişe-i Attâr. İntişârât-I Sohen.