The Hatay Issue (1936-1939): An Assesment Based on Archival Documents and the Press of the Period

Öz

The process Although the process of Hatay's incorporation into Türkiye (1936-1939) has received extensive coverage in historical writing, the interconnectedness of military, diplomatic, and media developments of the period necessitates a more in-depth analysis. This study re-examines the Hatay issue not merely as a chronological foreign policy success, but as a point of intersection between domestic political developments, intelligence activities, and international balances. The originality of this study stems from the first-ever comparative examination of documents from the Turkish Diplomatic Archives of the Ministry of Foreign Affairs, the Republic Archives, the Turkish Grand National Assembly Archives, and especially the Military History Archives of the Ministry of National Defence (a source rarely used in the literature), along with the national press of the period. Using historical document analysis methods, the research analyzes France's regional policies, the League of Nations' stance, and the strategic moves of other states in light of these new archival documents. The findings reveal how Ankara coordinated its diplomatic power within the framework of international law with military intelligence on the ground and domestic public opinion activities. Accordingly, this study aims to fill significant gaps in the Hatay literature and offer a new perspective on the subject by explaining this success, achieved through peaceful and legal methods, along with the hidden mechanisms behind it. Cross-referencing official documents from the period has provided in-depth insights into Türkiye's foreign policy strategies.

Anahtar Kelimeler

• Hatay
• Türkiye
• France
• League of Nations

Hatay Meselesi (1936-1939): Arşiv Belgeleri ve Dönemin Basını Çerçevesinde Bir Değerlendirme

Öz

Hatay’ın Türkiye’ye katılma süreci (1936-1939) tarih yazımında geniş yer bulmuş olsa da dönemin askerî, diplomatik ve medyadaki gelişmelerinin birbiriyle olan bağları derinlikli bir analize ihtiyaç duymuştur. Bu çalışma da Hatay meselesi sadece kronolojik bir dış politika başarısı olarak değil; iç siyasi gelişmeler, istihbarat faaliyetleri ve uluslararası dengelerin kesişim noktası olarak yeniden ele alınmıştır. Çalışma da Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, Cumhuriyet Arşivi, TBMM Arşivi ve özellikle literatürde çok az kullanılan Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi belgeleri ile dönemin ulusal basınından istifade edilmiştir. Tarihsel belge analizi yönteminin kullanıldığı araştırmada; Fransa’nın bölge politikaları, Milletler Cemiyeti’nin tutumu ve diğer devletlerin stratejik hamleleri, bu yeni arşiv belgeleri ışığında çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular, Ankara’nın uluslararası hukuk zeminindeki diplomatik gücünü, sahadaki askerî istihbarat ve içerideki kamuoyu faaliyetleri ile nasıl uyumlu şekilde yürüttüğünü ortaya koymuştur. Bu doğrultuda çalışma, barışçıl ve hukuki yöntemlerle elde edilen bu başarıyı arka plandaki gizli mekanizmalarla birlikte açıklayarak, Hatay literatüründeki önemli bilgi boşluklarını doldurmayı ve konuya yeni bir bakış açısı getirmeyi amaçlamıştır. Dönemin resmî belgelerinin çapraz kontrolle okunması, Türkiye’nin dış politika stratejilerine dair derinlikli yaklaşımlar sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hatay
• Türkiye
• Fransa
• Milletler Cemiyeti

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA).
2. BCA. (1938, Temmuz 04). Fransızlarla Hatay'la ilgili şimdiye kadar yapılan anlaşma özetleri, 30-10-0-0-224-510-12.
3. BCA. (1937, Ocak 28). Hatay'ın geleceğini tayin eden kararın Cemiyet-i Akvam Konseyi'nden çıkması üzerine Atatürk'ün tebrik telgrafı, 30-10-0-0-222-501-5.
4. BCA. (1937, Aralık 18). Romanya Bükreş'te yayınlanan Le Moment gazetesinde Hatay'la ilgili olarak çıkan yazı, 30-10-0-0-222-501-25.
5. BCA. (1938, Ocak 03). Hatay Meselesi ile ilgili olarak Fransız Journal des Debats gazetesinin 21.12.1937 tarihli nüshasında yayınlanan makale, 30-10-0-0-223-502-4.
6. BCA. (1937, Aralık 21). Kahire'de yayınlanan Ermeni Arev gazetesinde Hatay'la ilgili olarak çıkan yazı, 30-10-0-0-222-501-26.
7. BCA. (1938, Haziran 30). Hatay Meselesi ile İsviçre basınından Neue Zürcher Zeitung gazetesi ve Yugoslav basınından yarı resmi Novosti gazetesinde çıkan yazılar, 30-10-0-0-224-509-28.
8. BCA. (1938, Temmuz 04). Hatay Meselesi ile ilgili Türkiye ile Fransa hükümetleri arasındaki müşterek beyanname, 30-10-0-0-224-510-13.

9. BCA. (1939, Temmuz 15). Türkiye-Fransa arasında Suriye Tahdidi Hudut Muahedesinin tadili ile Hatay'ın Anavatana İlhakı Anlaşmasının, Suriye partileri üzerindeki tesirleri, 30-10-0-0-225-515-22.
10. BCA. (1938, Temmuz 16). Hatay'da yapılacak seçimlerde Türkiye adına seçim işlerini düzenlemekle görevlendirilen Cevat Açıkalın'ın, yaptığı çalışmalar ve gerçekleşmesini istediği hususlara dair rapor, 30-10-0-0-224-511-9.
11. BCA. (1939, Temmuz 18). Hatay Valisi Sökmen Süer'in görevine başladığını ve halkın Cumhurbaşkanı ve Cumhuriyet hükümetine gösterdiği ilgiyi belirten telgrafı, 30-10-0-0-225-515-23.
12. BCA. (1939, Temmuz 11). Hatay Valiliği'ne Emniyet Umum Müdürü Şükrü Sökmensüer'in tayini, 30-18-1-2-87-68-6.
13. BCA. (1938, Temmuz 16). Hatay'da yapılacak seçimlerde görev alan Cevat Açıkalın'ın, Fransız Kolonel Kole ile görüşmeleri sonucu üzerinde anlaştıkları konular ve verdikleri ortak Fransızca demeç, 30-10-0-0-224-511-10.
14. BCA. (1939, Haziran 24). Hatay'ın anavatana iltihakı münasebetiyle Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün, Başbakan Refik Saydam'a gönderdiği kutlama telgrafı, 30-10-0-0-225-515-19.
15. BCA. (1939, Temmuz 31). Hatay'ın anavatana ilhakı üzerine, Ermeni ve anti Türklerin, Arapları Türkler aleyhine kışkırttıkları diğer taraftan da Fransızlara kızmakta oldukları, 30-10-0-0-225-515-25.
16. BCA. (1939, Ağustos 01). Hatay'dan göç eden ermeniler ve göç sebepleri, 30-10-0-0-225-515-26.
17. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
18. TDA. (1937, Haziran 05). El-Mokattam gazetesinde Hatay hakkında yapılan anlaşmaya dair çıkan yazı, 559-36305-144546-1.
19. TDA. (1939, Temmuz 05). Cumhuriyet gazetesinin "Hatay`ın ilhakını Suriye nasıl karşıladı" başlıklı haberi, 541-44157-209373-11.
20. TDA. (1936, Kasım 20). Fransızların ilk zamanlarda sancak'ın Türklere verileceğine inanmış oldukları, fakat sonradan fikirlerini değiştirerek şiddet göstermeye başladıkları, 110-9-1-14-7-0-82.
21. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (MSB)
22. MSB. (1936, Kasım 27). Cumhurbaşkanı Atatürk'ün kamutayın açılış nutkunda Sancak hakkındaki beyanatının, Sancak kamuoyu üzerinde bıraktığı etki, 110-9-1-14-7-0-77.
23. TBMM Zabıt Ceridesi. (1936, Kasım 01). Devre V, İçtima 2, Cilt 13. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d05&v_yasama_yili=3&v_cilt=
24. TBMM Zabıt Ceridesi. (1937, Ocak 20). Devre V, İçtima 2, Cilt 15. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d05&v_yasama_yili=3&v_cilt=
25. TBMM Zabıt Ceridesi. (1939, Haziran 23). Devre VI, İçtima F., Cilt 03.https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d06&v_yasama_yili=1&v_cilt=
26. TBMM Zabıt Ceridesi. (1939, Haziran 26). Devre VI, İçtima F., Cilt 03. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d06&v_yasama_yili=1&v_cilt=
27. TBMM Zabıt Ceridesi. (1939, Haziran 30). Devre VI, İçtima F., Cilt 03. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d06&v_yasama_yili=1&v_cilt=
28. TBMM Zabıt Ceridesi. (1939, Temmuz 07). Devre VI, İçtima F., Cilt 04. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.birlesimler?v_meclis=1&v_donem=d06&v_yasama_yili=1&v_cilt=
29. Akşam. (1937, Aralık 1). Hatay davası, s.1,6.
30. Akşam. (1938, Eylül 04). Hataylılar Meclisin Açılışını Sevinç İçinde Kutluyorlar, s. 1,4. https://gastearsivi.com/gazete/aksam/1938-09-04/1
31. Cumhuriyet. (1936, Ekim 22). Hata-Hatay ve Oronte-Uratube, s. 1,3.
32. Cumhuriyet. (1936, Ağustos 05). Suriye’deki Türklerin vaziyeti, s. 1,8. Cumhuriyet. (1937, Mayıs 30). Hatay’ın istiklali Cenevre’de tasdik edildi, s. 1.
33. Cumhuriyet. (1938, Eylül 04). Hatay’da İstiklal Bayramı, s. 1,7.
34. Cumhuriyet. (1939, Temmuz 24). Hatay’ın Kat’i İlhakı, s. 1,9. Ulus. (1937, Aralık 01). Büyük Şefin Hatay günü ihtisasları, s. 1.
35. Ulus. (1937, Kasım 29). Hatay ve biz, s. 1.
36. Ulus. (1937, Ocak 31). Hatay davamızın mesut neticesi üzerine, s. 5.
37. Ulus. (1938, Eylül 08). Hatay Kabinesi Programını Okudu, s. 1,7.
38. Ada, S. (2019). Türk Fransız ilişkilerinde Hatay sorunu 1918-1939. Alfa. Atabey, F. (2014). 1939 Türk-İngiliz-Fransız ittifakı. IQ Kültür Sanat.
39. Atabey, F. (2015). Hatay’ın anavatana katılma süreci. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 3(7), 193-207. https://doi.org/10.33692/avrasyad.509271
40. Aydın, H. (2026). Erken Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Casusluk (1923-1938). Atatürk Yolu Dergisi, 78, 181-197. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1782988
41. Bazantay, D. P. La France et la question d’Orient: Relations internationales. Un conflit de nationalités. Document inédit (Rapport no. 3). Conseil National Arménien.
42. Dayı, S.E. (2002). Hatay devleti ve Hatay’ın Anavatan’a katılması. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, (19), 331-340.
43. Düstur (1929). Üçüncü tertip, 10 Mart 1337-28 Şubat 1338. Başvekalet.https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/52ccf001-5e34-47db-a3bc-c0978d616c87
44. Erdal, İ. (2020). Türk Dışişleri Bakanlığının raporuna göre, Hatay meselesi bağlamında 1938 Türkiye-Fransa müşterek beyannamesinin Suriye, Bulgar ve Yunan basınına yansıması. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), 91-114. https://doi.org/10.33207/trkede.690254 Erkilet, H.E. (1939, Haziran 24). Hatay hoş geldin, zafer büyüktür. Son Posta. https://www.gastearsivi.com/gazete/son_posta/1939-06-24/7
45. Gönlübol, M. & Sar, C. (2013). Atatürk ve Türkiye’nin dış politikası (1919-1938). Atatürk Araştırma Merkezi.
46. Haytoğlu, E. (2021, Ocak 15). Cemiyeti Akvam (Milletler Cemiyeti ve Türkiye). Atatürk Ansiklopedisi.https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/589/Cemiyet-i-Akvam-(Milletler-Cemiyeti-ve-T%C3%BCrkiye)
47. Mayakon, İ.M. (1936, Ekim 22). Hata-Hatay ve Oronte-Uratube: Harita üzerinde mukayeseli bir etüd. Cumhuriyet. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/oku/192/1936-10-22/0
48. Melek, İ., & Pehlivanlı, H. (2011). Hatay Devleti 2 Eylül 1938-29 Haziran 1939. Hatay Valiliği. Tarık Mümtaz, (1942). Hatay albümü. Ülkü.
49. Yunus Nadi. (1937, Kasım 29). Hatay bugün her şeye rağmen milli bayramı kutlayacaktır. Cumhuriyet. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/oku/192/1937-11-29/0 Pehlivanlı, H., Sarınay, Y., & Yıldırım, H. (2001). Türk Dış Politikasında Hatay (1918-1939). Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi.
50. Sadak, N. (1937, Aralık 01). Hatay davası. Akşam. https://www.gastearsivi.com/gazete/aksam/1937-12-01/1
51. Saygı, T. (2016). Lozan antlaşmasında Musul sorunu ve Hatay meselesi. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10),157-174. https://doi.org/10.17828/yasbed.70620
52. Soyak, H.R. (1973). Atatürk’ten hatıralar. (2.Cilt) Yapı Kredi Bankası A.Ş.
53. Soysal, İ. (2000). Tarihçeleri ve açıklamaları ile birlikte Türkiye’nin siyasal andlaşmaları, Cilt I (1920-1945). Türk Tarih Kurumu.
54. Sökmen, T. (1992). Hatay’ın kurtuluşu için harcanan çabalar. Türk Tarih Kurumu.
55. Tekin, M. (2009). Hatay Devleti Millet Meclisi Zabıtları. Türkiye Diyanet Vakfı.
56. Yamaç, M. (2019). Fransız arşiv belgelerinde 23 Haziran 1939 tarihli Türk-Fransız Antlaşması. AAM Dergisi, 35(1), 215-252. https://doi.org/10.33419/aamd.558015
57. Yamaç, M. (2023). Atatürk döneminin son kazanımı İskenderun Sancağı-Hatay. Akademik Bakış Dergisi, 17(33), 21-44. https://doi.org/10.19060/gav.1405646