Tao-Klarceti Bölgesi Hristiyan Dini Mimarisi Plastik Bezemelerinde Orans Duruş Geleneği

Öz

Artvin ve Erzurum merkezli tarihi Tao-Klarceti bölgesi, 8. yy. dan 14.yy. a kadar Gürcü Bagratlı (Bagrationi) Krallığı’nın yönetim merkezi olmuştur. Bölgede 4. yy. dan itibaren yayılmaya başlayan Hristiyanlıkla beraber halk, pagan inançları terk edip bu yeni dini kabullenmeye başlamıştır. 7-8. yy. den itibaren bölge dini mimarisi, Hristiyanlık temelinde manastırlar ve kiliseler olarak şekillenmeye başlamıştır. Tamara döneminde (12.yy. sonu-13. yy. başları) krallık her anlamda altın çağını yaşamış; bölgedeki bu dini mimari yapılara yenileri eklenmiş ve onarım gerektiren yapılarda restore edilmiştir. Bagratlılar, Hristiyan gelenekleri konusunda, sınır komşuları olan ve dönemin güçlü devletlerinden Doğu Roma’dan (Bizans) beslenmişlerdir. Hıristiyan sanatında ikonografik anlamı olan Orans Duruş gibi birçok gelenek, Tao-Klarceti mimarisinde de anlam bulmuştur. Dönemin güçlü sanatsal ifadesini yansıtan ender manastır kiliselerinden biri olan Öşki Manastır Kilisesi’nde, Orans Duruşlu birçok sahne tespit edilmiştir.  Başta melek figürleri olmak üzere, aziz ve azizeler ile kral tasvirlerinin orans duruş pozisyonunda sahnelendiği görülmektedir. Bu çalışmamızda, Tao-Klarceti Bölgesi taş bezemelerinde karşımıza çıkan söz konusu bu orans duruş tasvirleri incelenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Manastır Kilisesi,Kilise,Manastır,Bitkisel Bezeme,Hristiyan Mimarisi,Taş Süsleme,Orans

The Tradition of Orans Position in Plastic Decorations of Christian Religious Architecture in Tao-Klarceti Region

Abstract

The historical Tao-Klarceti region centered between Artvin and Erzurum was the administrative centre of the Georgian Bagratian Kingdom from the 8th century until the 14th century. With the beginning of the spread of Christianity in the region since the 4th century, the people abandoned pagan beliefs and started to accept this new religion. From the 7th and 8th century onwards, the religious architecture of the region began to take shape of monasteries and churches on the basis of Christianity. During the Tamara period (late 12th and early 13th centuries), the kingdom experienced its golden age in every sense; new religious buildings were constructed in the region and those in need were restored. Bagratis, as to Christian traditions, were fed from Eastern Rome (Byzantine), the neighbour, one of the strongest powers of the period. Such many traditions as Orans Position having an iconographic meaning in Christian art, also found meaning in Tao-Klarceti architecture. There are many scenes with Orans Position in the Oski Monastery Church, one of the rare monastic churches that reflect the strong artistic expression of the period. The depictions of the saints and the kings, especially the angel figures, are staged in the orans position. The aim of this study is to analyze the depictions of the orans position in the stone decorations in Tao-Klarceti region.

Keywords

• Abbey,Church,Monastery,Vegetable Decoration,Christian Architecture,Stone Ornament,Orans

Kaynakça

1. Aladashvili, N. (1977). Gürcistan’da mimari bezeme (5-11. yüzyılların figürlü kabartmaları). Moskova: Monuments of Ancient Art.
2. Aytekin, O. (2018). Taşların hikâyesi (2007-2016 Şavşat Kalesi kazı çalışmaları. Ankara: Şavşat Belediyesi Kültür Yayınları.
3. Danyal (t.y.). Wikipedia içinde. Erişim adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/Danyal
4. Djobadze, W. Z. (1992). Early Medieval Georgian Monasteries in historic Tao Klarjet'i and Savset'i. Stuttgart: F. Verlag Steiner.
5. Gündüz, Ş. (2017). Din ve inanç sözlüğü. İstanbul: Vadi Yayınları.
6. İşler, B. (2006). Öşk Vaftizci Yahya Kilisesi’nde ortaya çıkarılan süslemeli iki taş. H. Gündoğdu, A.A. Bayhan, H. Yurttaş, H. Özkan, Z. Köşklü, H. Özyurt Özcan, M.S. Bayraktar, Ş. Tali (Ed.), IX. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı (s. 269-275) içinde. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
7. İşler, B. (2011). Gürcü dinsel mimarisinde Bani tasvirli taş kabartmalar. N. Türker, G. Köroğlu, Ö. Deniz (Ed.), I. Uluslararası Karadeniz Kültür Kongresi Bildiriler Kitabı (s. 299-309) içinde. Sinop: Karabük Üniversitesi Yayınları.
8. Kazhdan, A. P. (2005). The Oxford dictionary of Byzantium. London: Oxford University Press.

9. Korkut, T. (2018). Artvin ve Erzurum’daki Gürcü dini mimarisinde süsleme. İstanbul: Hiperyayın.
10. Köroğlu, K. (2015). Eski Mezopotamya tarihi: tarihi başlangıçtan Perslere kadar. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Özdemiroğlu, A. Ö. (2010). Orans duruş geleneği. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 134, 100-105.
12. Rona, Z. (1997). “Orans” Mad. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Cilt: 3. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
13. Sutherland, R. J. (2013). Prayer and piety: the Orans-figure in the Christian Catacombs of Rome (Doctoral dissertation). Université d'Ottawa/University of Ottawa. Erişim adresi: https://ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/24259/1/Sutherland_Reita_2013_thesis.pdf
14. Tiefenbach, H. (2012). Anadolu'nun azizleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
15. Winfield, D. (1968). Some early Medieval figure sculpture from North-East Turkey. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 31, 33-72. Erişim adresi: https://www.jstor.org/stable/i230442
16. Torrey, C. C., & Simeon, S. (1899). The letters of Simeon the stylite. Journal of the American Oriental Society, 20, 253-276.
17. Vaçnadze, M., Guruli, V., & Bahtadze, M. (2003). Gürcistan tarihi. Tiflis: Artanuci Yayınları.
18. Görsel 1. Tahsin Korkut şahsi arşivi. British Müzesi, Tanrıça İnanna (İştar) kabartması
19. Görsel 2. Jordanians Katakomp’undaki orans duruş pozisyonunda bir kadın freski (Roma, 3. yy.). Erişim adresi: https://vhoagland.wordpress.com/2016/06/07/the-cross-in-early-christian-art/
20. Görsel 3. İstanbul Arkeoloji Müzesi, “Daniel Aslan ininde”, konulu levha (6. yy.) Erişim adresi: https://www.flickr.com/photos/roger_ulrich/5962424496.
21. Görsel 4. Daphni (Hosios Loukas) Manastırı (Sakız Adası-11-12. yy.). Erişim adresi: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/27/Hosios_Loukas_%28diakonikon%29_-_Daniel_in_the_lions%27_den_01.jpg.
22. Görsel 5. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Barhal/Parhali (Altıparmak) Kilisesi, batı cephesi, eksenin kuzeyindeki pencere kemeri
23. Görsel 6. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Barhal/Parhali (Altıparmak) Kilisesi, batı cephesi, eksenin kuzeyindeki pencere kemeri
24. Görsel 7. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, batı haç kolunun, güney cephesi, melek figürleri
25. Görsel 8. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, batı haç kolunun, güney cephesi, eksenin doğusundaki melek
26. Görsel 9. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, güneybatı ek mekân, batı cephe
27. Görsel 10. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, güneybatı ek mekân, batı cephesindeki melek figürü
28. Görsel 11. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, batı cephesi, Aziz Simeon figürü.
29. Görsel 12. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, güneybatı ek mekân, Aziz Simeon figürü ve melek figürleri
30. Görsel 13. Oşki /Öşvank (Çamlıyamaç) Kilisesi, güneybatı ek mekândaki, sekizgen gövdeli sütun, batı gövde yüzeyi, Azize Nino figürü. Kaynak: Winfield, D. (1968). Some early Medieval figure sculpture from North-East Turkey. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 31, 33-72. Erişim adresi: https://www.jstor.org/stable/i230442
31. Görsel 14. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Solda; üstte, Hz. Meryem ve Çocuk İsa, altta; Kral David figürü, Sağda; üstte, Aziz Yahya, altta; Kral Bagrat figürü
32. Görsel 15. Solda; üstte, Hz. Meryem ve Çocuk İsa, altta; Kral David figürü, Sağda; üstte, Aziz Yahya, altta; Kral Bagrat figürü. Kaynak: İşler, B. (2006). Öşk Vaftizci Yahya Kilisesi’nde ortaya çıkarılan süslemeli iki taş. H. Gündoğdu, A.A. Bayhan, H. Yurttaş, H. Özkan, Z. Köşklü, H. Özyurt Özcan, M.S. Bayraktar, Ş. Tali (Ed.), IX. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı (s. 269). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
33. Görsel 16. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Haholi/Haho (Bağbaşı) Kilisesi, güney cephe, portalin doğu kanadında yer alan “Hz. Yunus’un Denize Atılma Sahnesi”
34. Görsel 17. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Afyon Müzesi, Orta Bizans Dönemi’ne ait bir levha.
35. Görsel 18. Afyon Müzesi, Orta Bizans Dönemi’ne ait levhanın çizimi. Kaynak: Parman, E. (2002). Ortaçağda Bizans döneminde Frigya (Phrygia) ve bölge müzelerindeki Bizans taş eserleri (s. 142). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
36. Görsel 19. Opiza (Bağcılar) Kilisesi, “Takdim sahnesi”. Kaynak: İşler, B. (2011). Gürcü dinsel mimarisinde Bani tasvirli taş kabartmalar. N. Türker, G. Köroğlu, Ö. Deniz (Ed.), I. Uluslararası Karadeniz Kültür Kongresi Bildiriler Kitabı (s. 299). Sinop: Karabük Üniversitesi Yayınları.
37. Görsel 20. Akdamar (Kutsal Haç) Kilisesi, Batı haç kolu, Serafim figürü. Kaynak: Sarafian, A., & Köker, O. (2010). Ahtamar, Ortaçağ Ermeni mimarlığının mücevheri. İstanbul: Bir Zamanlar Yayıncılık.
38. Görsel 21. Tahsin Korkut şahsi arşivi. Gürcistan-Kumordo Kilisesi, güney cephesindeki kemer detayı
39. Görsel 22. Gürcistan-Martvili Kilisesi, batı cephesindeki frizin güney bölümünde, Daniel Aslanların İninde. Kaynak: Aladashvili, N. (1977). Gürcistan’da mimari bezeme (5-11. yüzyılların figürlü kabartmaları). Moskova: Monuments of Ancient Art.