Berlin Devlet Kütüphanesinde Bulunan Bazı Minyatürlerdeki Ejderha Figürü Metaforu Üzerine Bir İnceleme

Öz

Minyatür sanatında konu alınan hayvan tasvirleri, taşıdıkları simgeleri yazma eserin ihtiva ettiği bilgiyi bütünlemek için tercih edilmektedir. Minyatürlerde bulunan Ejderha figürlerinin betimleme sahneleri ejderhanın sembolik olarak farklı anlamları ile tasvir edilebilmektedir. Bu metaforlar gerçek ve sembol anlamları dahilinde geliştirilmektedir. Ejderhalar mimari, seramik, dokuma ve yazma eser tasvirlerinde sıkça rastladığımız bir hayvan figürüdür. Farklı yüzyıllarda çeşitli konular üzerine yazılmış eserlerin betimlemelerinde gördüğümüz bu figürün metaforu minyatürde ifade edilmek istenen unsurun sembolü olarak kullanılabileceği gibi metnin içeriğine bağımlı olarak betimlendiği de bilinmektedir.

Çalışmada Berlin Devlet Kütüphanesinde bulunan XV ve XX. yüzyıllar arası ejderha figürünün betimlendiği bazı minyatür sahneleri seçilmiştir. Eserlerde bulunan ejderha tasvirlerinin sembolize ettiği unsurlar ele alınmıştır. Minyatürlerde Behram Gur’un bir Ejderha ile dövüş sahnesi, Rüstem ve Atı’nın bir Ejderhayı öldürmesi, Güştasp’ın bir ejderhayı öldürmesi minyatürleri kahramanların ejderha ile savaşını betimlerken, aşk mesnevilerinden olan Vâmık u Azra eserinden garip mahlûkatların mağarada uyuyan Vâmık’ı kuşatması sahnesi bulunmaktadır. Resim 3, 5 ve 7‘de ise Hz. Musa’nın asasının ejderhaya/yılana dönüşümü konularına yer verilmiştir.

Araştırmanın sonucunda farklı üslup ve tekniklerle karşımıza çıkan minyatürlerin ejderha sahnelerinde konu benzerlikleri görülürken üslup farklılıkları göze çarpmaktadır. Minyatür betimlemelerinde ejderha figürleri metaforik anlamları itibari ile incelenmiş ele alınan tasvirlerde kahramanlık, bereket, peygamberlere verilen ilahi güç ve kötülük/sinsilik sembolleri olarak ele alındığı görülmüştür. Minyatürlerdeki ejder motifi sembolize ettiği güç ve metaforik anlamları itibari ile kullanılmış olsa da Eser 5’teki minyatürde resmedilen yılan figürü sinsilik ve kötülük mahiyetinde farklı bir anlam içermektedir. Birkaç farklı konuda resmedilen ejderha figürlerinin ağzından alev çıkaran sahnelerde ise şimşek ve bereket ile özdeşleştiği, savaş sahnelerinde ise güç ve erdem unsurlarının metaforlarına başvurulduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Yazma eser,Minyatür,Ejderha,Berlin Devlet Kütüphanesi

An Analysis on The Metaphor of Dragon Figure in Some Miniatures in The Berlin State Library

Öz

Animal depictions in miniature art are preferred to complement the information in the manuscript. Descriptive scenes of dragon figures in miniatures can be depicted with symbolic commutative meanings of the dragon. These metaphors are developed within the literal and symbolic meanings. Dragon is an animal figure that we often come across in architectural, ceramic, weaving and manuscript descriptions. It is known that the metaphor of this figure, which we see in the descriptions of the works written on various subjects in different centuries, can be used as a symbol of the element to be expressed in miniature or it is depicted depending on the content of the text.

Some miniature scenes depicting dragon figures between fifteenth and twentieth centuries in the Berlin State Library were selected. The elements symbolized by the dragon depictions in the works are discussed. In the miniatures, Behram Gur's fighting scene with a Dragon, Rustem and his Horse killing a Dragon, and Gestasp killing a dragon depict the heroes' war with the dragon while there is a scene of Vâmık sleeping in the cave and surrounded by odd creatures from Vâmık u Azra which is one of the love mesnevis. Figures 3, 5 and 7 show the conversion of Moses' wand to a dragon / snake.

As a result of the research, in the miniatures that have different styles and techniques, similarities are seen in the dragon scenes in terms of content while the differences in style are noteworthy. In miniature descriptions, dragon figures are examined with respect to their metaphorical meanings, and it is seen that heroism, fertility, divine power given to prophets and evil / insidious symbols are considered. Although the dragon motif in the miniatures is used in terms of the power and symbol meanings it symbolizes, the snake figure depicted in the miniature in Figure 5 contains a changeable meaning of insidiousness and evil. It is seen that dragon figures depicted in several different subjects are identified with lightning and blessings in the scenes that emit flame from the mouth, and metaphors of power and virtue are used in war scenes.

Anahtar Kelimeler

• Manuscript,Miniature,Dragon,State Library of Berlin

Kaynakça

1. And, M. (2004) Osmanlı tasvir sanatları:1 minyatür. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
2. And, M. (2007). Minyatürlerle Osmanlı-İslam mitologyası, (6. baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
3. Çoruhlu, Y. (1993). İslamiyet’ten önceki Türk sanatında hayvan mücadele sahneleri. İkonografik araştırmalar: Güner İnal’a Armağan (s. 117-141) içinde. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
4. Çoruhlu, Y. (2014). Türk sanatında hayvan sembolizmi. Konya: Kömen Yayınları.
5. Eke, N. U. (2016). Şâhidî’nin şiirlerinde tasavvufi metaforlar. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 5(3), 12-24.
6. Ersoy, N. (2007). Semboller ve yorumları. İstanbul: Dönünce Yayınevi.
7. Esin, E. (2003). Orta Asya’dan Osmanlıya Türk sanatında ikonografik motifler. İstanbul. Kabalcı Yayınevi.
8. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaforlar hayat, anlam ve dil (G. Y. Demir, Çev.). İstanbul: Deniz Ofset Matbaacılık.

9. Gökçimen, A. (2010). Türkmen masallarında mitolojik hayvanlar ve fonksiyonları. Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 20, 165-178.
10. Keklik, N. (1990). Felsefede metafor. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını.
11. Konak, R. (2014). Minyatür sanatında boşluk ve mekân anlayışı, Akdeniz Sanat Dergisi, 7(14), 34-54.
12. Konak, R. (2007). Minyatür sanatında derinlik anlayışı. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 12, 97-102.
13. Konukçu, E. (1992). “Behram-ı Gûr”, İslam ansiklopedisi, (Cilt.5, s. 453). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Mahir, B. (1993). Osmanlı saz üslubu resimlerinde ejder ikonografisi. İkonografik Araştırmalar: Güner İnal’a Armağan (s.271-294) içinde. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
15. Nur, İ. H. (2013). Mesnevi’de hayvan karakterleri (Metaforları), Avkae Dergisi, 3, 18-30.
16. Ocak, A. Y. (1983). Bektaşî menakıbnamelerinde İslâm öncesi inanç motifleri. Ankara: İletişim Yayıncılık.
17. Onay, A. T. (1992). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Öğel, B. (2002). Türk mitolojisi: (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar). (Cilt. 1). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Özkeçeci, İ., & Özkeçeci, Ş. (2007). Türk sanatında tezhip. İstanbul: Seçil Ofset.
20. Roux, J. P. (2005). Orta Asya’da kutsal bitkiler ve hayvanlar (L. Arslan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
21. Saraç, S. Y. (2011). İslam halklarının sanatsal anlatım yöntemleri “Minyatür”, Journal of Islamic Research, 4(1), 171-194.
22. Şahan, K. (2014). Türk şiirinde metafor (1923-1960) (Doktora Tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trakya. YÖK tez veri tabanından erişildi (Tez No. 370411).
23. Tez, Z. (2008). Mitolojinin kültürel tarihi doğu ve İslam mitolojisi mitolojik söylenceler. İstanbul: Doruk Yayıncılık.
24. Toscanne, P. (1911). Etudes sur le serpent, figure et symbole dans l’antiquitê êlamite. XII. Dêlêgation en Perse, Memoires toplantısında susnulan bildiri, Paris, France.
25. Topaloğlu, B. (2010). “Taha Süresi”, İslam ansiklopedisi, (Cilt. 39, s. 379-380). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
26. Tokmak, A. N. (2012). “Vâmık ve Azra”, İslam ansiklopedisi, (Cilt. 42, s. 504-505). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
27. Yıldırım, N. (2012). İran mitolojisi. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
28. Yurdaydın, H. G. (1954). İslam resminin menşeleri ve başlangıçları. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
29. Yavuz, Y. Ş. (1989). “Akaid Kelam”, İslam Ansiklopedisi (Cilt. 2, s. 212-216). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
30. Resim 1. Berlin Devlet Kütüphanesi Yazmaları, (2018), Behram-ı Gur ile bir ejderhanın dövüş sahnesi/Behram-ı Gur and a dragon fighting scene [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN729902676&PHYSID=PHYS_0428
31. Resim 2. Berlin Devlet Kütüphanesi Yazmaları, (2018), Rüstem ve atı bir ejderhayı öldürür/Rustem and his horse kill a dragon [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN671782010&PHYSID=PHYS_0204
32. Resim 3. Berlin Devlet Kütüphanesi Yazmaları, (2018), Musa peygamberin asasının dönüşümü/Transformation of the baton of the Prophet Moses [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN615574084&PHYSID=PHYS_0218
33. Resim 4. (Berlin Devlet Kütüphanesi, VOHD 16,1,3), (2018), Garshasp bir ejderhayı öldürür/Garshasp kills a dragon [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN731525744&PHYSID=PHYS_0117
34. Resim 5. (Berlin Devlet Kütüphanesi, VOHD 13.3, 31), (2018), Musa peygamberin asasının dönüşümü/Transformation of the baton of the Prophet Moses [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN742529878&PHYSID=PHYS_0041
35. Resim 6. (Berlin Devlet Kütüphanesi, VOHD 16,1, 69), (2018), Efsanevi yaratıklar mağarada uyuyan Vâmık’ı kuşatır/Legendary creatures surround Vâmık sleeping in the cave [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN735128383&PHYSID=PHYS_0435
36. Resim 7. (Berlin Devlet Kütüphanesi, VOHD 16.1), (2018), Musa peygamberin asasının dönüşümü/Transformation of the baton of the Prophet Moses [Yazma Eser-Minyatür]. Erişim adresi: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN638281598&PHYSID=PHYS_0071