Modern Türk Hikâyesinin Erken Döneminde Aşk Duygusunun Fizyonomisi: “Haspa”

Öz

Türk edebiyatında modern bireyin toplumda inşa edilmesi açısından 19. yüzyıl önemli bir eşiktir Dönemin ilk hikâye yazarları, geleneksel hikâyenin içeriğini masalı hatırlatması yönünden eleştirirler.Ahmet Mithat Efendi, pozitivist felsefeye olan ilgisini gerçeğin anlatılması olarak yorumlar. Pozitivizm ve onunla ilişkili edebî akım naturalizm Türk edebiyatının ilk neslinde bütünlüklü değil, parçalı bir temsile sahiptir. Sami Paşazade Sezai’nin Küçük Şeyler’i realist edebiyatın ilk habercisidir.Bu dönemde yeni hikâye dilinin kurucularından olan diğer bir isim Nabızade Nazım’dır. Sami Paşazade’de başlayan yeni kurmaca Nabızade Nazım’da realist edebiyatın birikimiyle zenginleşir. Her iki yazarın hikâyelerinde klasik bir tema olan aşk acısının insani duygudan ilahi boyuta taşınmasından ayrılma belirgin bir özelliktir. Bu araştırma, klasik bir konu olarak aşk metaforunun modern hikâyedeki değişimine odaklandı. Söz konusu hedef için Ahmet Mithat Efendi’ye kadar gelen tecrübeye kısaca değinildi ve Sami Paşazade Sezai ile hikâye dilindeki değişim açığa çıkarılmaya çalışıldı. Nabizade Nazım’ın Haspa adlı hikâyesinde fennî bir içeriğe ulaşan aşkın fizyolojik boyutu klasik edebiyattan ayrılışı net bir şekilde açığa çıkardığı için tercih edildi. Çalışmada metodoloji olarak edebiyat tarihi ve edebî akımların kurmacayı değiştiren birikimi dikkate alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• 19.yüzyıl
• hikâye
• realizm, aşk metaforu

The Physiognomy of the Emotion of Love in Early Modern Turkish Short Stories: “Haspa”

Öz

The 19th century is a significant turning point in Turkish literature in terms of the construction of the modern individual within society. The first short story writers of the period criticized the traditional short story for its resemblance to fairy tales. Ahmet Mithat Efendi interpreted his interest in positivist philosophy as a depiction of reality. Positivism and its related literary movement, realism, were represented in a fragmented rather than holistic way in the first generation of Turkish literature. Sami Paşazade Sezai's "Küçük Şeyler" (Little Things) is an early harbinger of realist literature. Another figure who established a new short story language during this period is Nabızade Nazım. The new narrative structure initiated by Sami Paşazade was enriched in Nabızade Nazım with the accumulated experience of realist literature. A prominent feature in the stories of both authors is their departure from the theme of heartbreak, elevating it from a human emotion to a divine dimension. This research focuses on the transformation of the love metaphor, a classic theme, within the modern short story. This study briefly touches upon the experience extending back to Ahmet Mithat Efendi and attempts to reveal the changes in narrative language with Sami Paşazade Sezai. Nabizade Nazım's story "Haspa" was chosen because it brings the physiological dimension of love to a scientific context and clearly demonstrates its departure from classical literature. The methodology of the study takes into account literary history and the accumulated experience of literary movements in transforming fiction.

Anahtar Kelimeler

• 19th century
• story
• realism
• love metaphor

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi (2001). Letaif-i Rivayat. İstanbul Çağrı Yayınları.
2. Akün, Ö. F. (2014). Divan Edebiyatı. Ankara: İsam Yayınları.
3. Ayvazoğlu, B. (1993). Aşk Estetiği. İstanbul: Ötüken Yayınları.
4. Connoly, J.W. (2009). A Reader’s Guide to Nabokov’s Lolita. USA: Academic Studies Press.
5. Duman, M. (2023). Halk Hikâyelerindeki Aşka Dair İnançlar (Romantik Aşk Mitleri) Bağlamında Kadına Yönelik Şiddet Üzerine Bilimsel Bir Değerlendirme (Tahir ile Zühre Hikâyesi Örneğinde). Cumhuriyetin 100. Yıl Dönümünde Türk Dünyasına Armağan (Dil, Folklor ve Edebiyat) (Editör: Prof. Dr. Hakan Taş). Türkoloji Armağanları 1, s. 29-48. Ankara.
6. Emin Nihat Bey. (2003). Müsameretname (Haz. Sabahattin Çağın ve Fazıl Gökçek). İstanbul: Özgür Yayınları.
7. Erden, U. (2019). Nabizade Nazım’ın Anlatılarında Kurmacanın İşlevi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Esen, N. (2014). Hikâye Anlatan Adam Ahmet Mithat. İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Güvenç, A. Ö. (2022). Halk Hikâyelerinin İşlevleri. Atatürk Üniversitesi Yayınları, Turcology Research. Erzurum: 57-83.
10. Kaplan, M. (1986). Hikâye Tahlilleri. İstanbul: Dergâh Yayınları.
11. Kerman, Z. (2017). Samipaşazade Sezai Bütün Eserleri, TDK Yayınları: Ankara.
12. Koçak, A. (2015). Müsameretname ve Yazarı Emin Nihat Bey’e Dair Yeni Bilgiler.Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume (10): 771-790.
13. Nabizade Nazım (2015). Karabibik ve Diğer Hikâyeler (Haz. Sabahattin Çağın & Nederet Kurudere). İstanbul: Dergâh Yayınları.
14. Okay, O. (1969). İlk Türk Pozitivist ve Natüralisti Beşir Fuad. İstanbul: Dergâh Yayınları.
15. Okay, O. (1989). Batı Medeniyeti Karşısında Ahmet Mithat Efendi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
16. Orhanoğlu, H. (2012). Aşk Mesnevilerinde Varlığın Görünümü. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8, İstanbul: 89-132.
17. Öztürk, M. (2009). Aşk Mesnevilerinde “Yönlendirici Güç” ve “İdeal”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 4(7): 448-477.
18. Sağlam, H. (2020). Motif Yapısı İtibariyle Leylâ ve Mecnûn Mesnevîleri Üzerinde Bir İnceleme. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayınlanmamış Doktora Tezi: Ankara.
19. Sazyek, E. ve Sever, E. (2024). Nabizade Nazım’ın Sevda adlı hikâyesinde Beşir Fuad Etkisi.RumeliDE Journal of Language and Literature Studies. (38): 391-398.
20. Uçman, A. (2006). Nabizade Nazım Md. DİB İslam Ansiklopedisi. (32): 264- 265.
21. Uşaklıgil, H. Z. (2021). Kırk Yıl. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
22. Yetiş, K. (1996). Namık Kemal’in Türk Dili ve Edebiyatı Üzerine Görüşleri ve Yazıları. İstanbul: Alfa Yayınları.