On the military-diplomatic position of the Guba Khanate (1726-1806) in the South Caucasus during the reign of Feteli Khan (1758-1789)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 270 - 284, 28.07.2025

Aynurə Afəndiyeva

https://doi.org/10.5281/zenodo.17182393

Öz

The second half of the 18th century was a period of extremely complex and turbulent relations between the state structures in the Caucasus on the one hand, and the struggle of large regional states for the South Caucasus on the other. Despite the complex situation in the region and the obstacles created by the Russian-Georgian alliance, Fatali Khan of Guba made serious attempts to unite the Azerbaijani lands into a single state. In the second half of the 18th century, the most successful attempt to unite the Azerbaijani lands was made by Fatali Khan (1758-1789), who subordinated the northeastern Azerbaijani lands to the Guba Khanate (1726-1806), which further increased the economic and military-political power of the khanate. In his work ‘Materials for a New History of the Caucasus 1722-1803’, the Russian-bourgeois historian, academician P.G. Butkov provides comprehensive information about the Guba Khanate and pays special attention to the foreign policy of Fatali Khan and his relations with Russia. Based on the information provided by archival documents, primary sources and the available historical literature on the problem, the article analyses the problem of military-diplomatic activity of Fatali Khan in an extremely complex geopolitical situation.

Anahtar Kelimeler

Northeast Azerbaijan , Fatali Khan , Derbent , Guba Khanate , South Caucasus , Dagestan feudal rulers

Fətəli Xan (1758-1789) Dövründə Quba Xanlığının (1726-1806) Cənubi Qafqazda Hərbi-Diplomatik Mövqeyinə Dair

Öz

XVIII əsrin ikinci yarısı bir tərəfdən Qafqazdakı dövlət qurumları arasında olduqca mürəkkəb və keşməkeşli münasibətlərin mövcud olduğu, digər tərəfdən isə iri bölgə dövlətlərinin Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizəsi dövrüdür. Bölgədəki mövcud mürəkkəb duruma, rus-gürcü ittifaqının törətdiyi maneələrə baxmayaraq, qubalı Fətəli xan Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlət şəklində birləşdirilməsi istiqamətində ciddi cəhdlər göstərmişdi. XVIII əsin ikinci yarısında Azərbaycan torpaqlarını birləşdirilməsi təşəbbüslərinin ən uğurlusu məhz Fətəli xan (1758-1789) tərəfindən həyata keçirilmiş, şimal-şərqi Azərbaycan torpaqları Quba xanlığına (1726-1806) tabe edilməklə xanlığın iqtisadi və hərbi-siyasi gücü daha da artmışdı. Rus-burjua tarixçisi, akademik P. Q. Butkov “1722-1803-cü illərdə Qafqazin yeni tarixi üçün materiallar” əsərində Quba xanlığı haqqında genış məlumat vermış, Fətəli xanın xarici siyasətinə, Rusiya ilə münasibətlərinə xüsusi yer ayırmışdı. Məqalədə arxiv sənədləri, ilkin qaynaqlar və problemə dair mövcud tarixi ədəbiyyatın verdiyi məlumatlar əsasında Qubalı Fətəli xanın son dərəcə mürəkkəb bir geosiyasi durumda hərbi-diplomatik fəaliyyət problemi araşdırılır.

Anahtar Kelimeler

Şimal-şərqi Azərbaycan , Fətəli xan , Dərbənd , Quba xanlığı , Cənubi Qafqaz , Dağıstan feodal hakimləri

Kaynakça

• Аbdullayev, Q.B. (1965). Azerbaydjan v XVIII veke i vzaimootnoşeniya eqo s Rossiey. İzd-tvo Akad Nauk Azerb SSR.
• Аbdullayev, Q.B. (1958). İz istorii Severo-vostoçnoqo Azerbaydjana v 60-80-x qq. XVIII v. İzd-tvo Akad Nauk Azerb SSR.
• Azərbaycan-Gürcüstan münasibətləri tarixi (XVIII əsr-XXI əsrin əvvəlləri). (2013). Şərq-qərb nəşriyyat evi.
• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnologiya İnstitutunun Elmi Arxivi. Fond 1, siy. 3, iş 465.
• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnologiya İnstitutunun Elmi Arxivi. Fond 1, siy. 3, iş 1795.
• Bakixanov, А. (1991). Qyulistan-i İram. Redakçiya, kommentarii, primeçaniya i ukazateli akad. Z. Buniyatova. İzd-tvo Elm.
• Butkov, P. Q. (1869). Materialı dlya novoy istorii Kavkaza s 1722po 1803. V 3-x çastyax. ç.I, SPb. Tipoqrafiya imperatorskoy Akademii Nauk.
• Butkov, P. Q. (1869). Materialı dlya novoy istorii Kavkaza s 1722po 1803. V 3-x çastyax. ç.II, SPb. Tipoqrafiya imperatorskoy Akademii Nauk.
• Qarayev, E.T. (2010). İrəvan xanlığı (1747-1828). Avropa nəşriyyatı.
• Qramotı i druqie istoriçeskie dokumentı XVIII stoletiya, otnosyaşiesya k Qruzii. (1891). T.1, s 1768 pо 1774 qod. Pod red. А. А. Çaqareli, SPb. Tipoqrafiya B. Kirşbauma.
• Leviatov, V.N. (1948). Oçerki iz istorii Azerbaydjana v XVIII veke. İzd-tvo Akad Nauk Azerb SSR.
• Markova, O.P. (1966). Rossiya, Zakavkaze i mejdunarodnıe otnoşeniya v XVIII veke. izd-tvo. Nauk.
• Mejkavkazskie politiçeskie i torqovıe svyazi Vostoçnoy Qruzii (koneç 60-x- naçalo 90-x qodov XVIII v.). (1980). Dokumentı i materialı. Materialı podobral i podqotovil k peçati V.N.Qamrekeli. vıp 1. Tbilisi, izd-tvo Meçniereba.
• Mustafazadə, T.T. (2005). Quba xanlığı. Elm.
• Pismo qenerala de-Medema k qrafu N.İ.Paninu, ot 8-qo aprelya 1777 qoda. AKAK. Tom I, səh. 90.
• Raport qenerala de-Medema, ot 24-qo dekabrya 1774 qoda. AKAK. Tom I, səh. 89.
• Russko-Daqestanskie otnoşeniya v XVIII-naçale XIX v. (1988). Sbornik dokumentov. (pod red. V. Q. Qadjieva). Nauka.