Türk Mitolojisinde Urform ve Değişmeyen Kozmik Bilgi: Sembolizm Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, Türk mitolojisinde urform (ilk biçim) kavramı ile değişmeyen kozmik bilgi arasındaki ilişkiyi sembolik ve arketipsel bağlamda ele almaktadır. Carl Gustav Jung’un arketip kuramı doğrultusunda, mitolojik figürler kolektif bilinçdışının sembolik tezahürleri olarak değerlendirilmekte; Oğuz Kağan ve Dede Korkut anlatılarındaki kahramanlar evrensel düzenin temsilcisi olarak yorumlanmaktadır. Urform, kültürel bellekte iz bırakan yapılar olarak hayvanlar, doğa unsurları ve kutsal figürlerde somutlaşır. Değişmeyen kozmik bilgi ise evrenin ilahi dengesi, döngüsel yapısı ve metafiziksel düzeniyle bağlantılıdır. Bu bilgi, kamlar, mitolojik kahramanlar ve kutsal varlıklar aracılığıyla aktarılır. Çalışma, Türk mitolojisinde semboller aracılığıyla kültürlerüstü bilgi sistemlerinin nasıl korunduğunu ve aktarıldığını incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mitoloji
• urform
• arketip
• kozmik bilgi
• Tengri
• Umay
• Bozkurt.

Urform and Immutable Cosmic Knowledge in Turkish Mythology: A Study on Symbolism

Öz

This article explores the relationship between the concept of urform (primordial form) and immutable cosmic knowledge in Turkish mythology within a symbolic and archetypal framework. Based on Carl Gustav Jung’s theory of archetypes, mythological figures are interpreted as symbolic manifestations of the collective unconscious. Heroes in narratives such as Oğuz Kağan and The Book of Dede Korkut are viewed as representations of the universal order. Urforms manifest in animals, natural elements, and sacred figures that leave a lasting imprint on cultural memory. Immutable cosmic knowledge refers to the divine balance, cyclical nature, and metaphysical order of the universe. This knowledge is transmitted through shamans (kam), mythological heroes, and sacred beings. The study examines how such transcultural knowledge systems are preserved and conveyed through symbols in Turkish mythology.

Anahtar Kelimeler

• Mythology
• urform
• archetype
• cosmic knowledge
• Tengri
• Umay
• Bozkurt.

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2007). Metinlerarası ilişkiler. Öteki Yayınevi.
2. Bang, W., & Rahmeti, A. R. (1936). Oğuz Kağan destanı. Burhaneddin Basımevi.
3. Bars, M. E. (2013). Metinlerarası ilişkiler bağlamında Oğuz Kağan Destanı’na bir bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(4), 181–197.
4. Bayat, F. (2006). Oğuz destan dünyası. Ötüken Neşriyat.
5. Bayat, F. (2011). Türk mitolojik sistemi: Ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitleri (C. 1). Ötüken Neşriyat.
6. Bayat, F. (2018). Türk mitolojik sistemi: Kutsal dişi – mitolojik ana – Umay paradigmasında ilkel mitolojik kategoriler – iyeler ve demonoloji (C. 2). Ötüken Yayınları.
7. Bayat, F. (2020). Türk mitolojik sistemi (ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi) (C. 1). Ötüken Yayınları.
8. Bayburin, A. K. (1991). Mif. In Svod etnografičeskih ponyatij i terminov (Vol. 4). Moskva. (in Russian).

9. Bıçak, A. (2009). Türk düşüncesi I: Kökenler. Dergâh Yayınları.
10. Bulatov, A. B., & Dimitriyev, V. D. (1962). Paraleli v verovaniyakh drevnikh Suvarov i Chuvašev. Učënye zapiski, 21, 226–235. (in Russian).
11. Çetin, İ. (2020). Türk mitinde kut iyesi Kıdır ve medeniyet değişikliğinde Kıdır’dan Hızır’a geçiş. Milli Folklor, 54(Yaz), 30–34.
12. Çobanoğlu, Ö. (2020). Türk mitolojisinde anaerkil dönem: Türk söz ile kültür varlıklarının izinde. In Türk Bilim Araştırmaları Dizisi (ss. 117–160). Kutlu Yayınevi.
13. Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life (Çev. K. E. Fields). The Free Press. (Original work published 1912).
14. Eliade, M. (2001). Mitlerin özellikleri (Çev. S. Rifat). Om Yayınevi. (Original work published 1963).
15. Eliade, M. (2018). Mitlerin özellikleri (Çev. S. Rifat). Doğu Batı Yayınları. (Original work published 1963).
16. Eliade, M. (2020). Mitler, rüyalar ve gizemler (Çev. C. Soydemir,). Doğu Batı Yayınları. (Original work published 1957).
17. Erdoğan, İ. (2020). Farabi’nin akıl anlayışının eski Türk düşüncesi ile bağlantısı üzerine. In E. Demirpolat & R. Çelik (Eds.), Muallim-i Sânî Uzlukoğlu Farabi (ss. 177–206). Kitap Dünyası Yayınları.
18. Ergin, M. (1997). Dede Korkut Kitabı I (Giriş–metin–faksimile). Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Ergin, M. (2013). Orhun Âbideleri. Boğaziçi Yayınları.
20. Honko, L. (2010). Mitin tanımlama problemi. In Halkbilimde kuramlar ve yaklaşımlar (Çev. N. Temür). Geleneksel Yayıncılık.
21. İnan, A. (1976). Eski Türk dini tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
22. İnan, A. (1998). Makaleler ve incelemeler I (C. 1). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
23. Jung, C. G. (2015). Dört arketip. (Çev. Z. Aksu Yılmazer). Metis Yayınları. (Original work published 1951).
24. Jung, C. G. (2020). Dışa bakan rüya görür, içe bakan uyanır: Rüyaların, sembollerin, mitlerin izinde bir ruh çözümlemecisinin arayışı (Haz. Ö. Küskü). Destek Yayınları. (Original work published 1964).
25. Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türk dini. Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Karunovskaya, L. E. (1927). Iz altayskikh verovaniy i obryadov, svyazannykh s rebyonkom. Sbornik antropologii i etnografii, 6. Leningrad. (in Russian).
27. Köroğlu, H. G. (1994). Depegöz ve Polifem (Çev. M. Duranlı). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten.
28. Levi-Strauss, C. (2020). Mit ve anlam (Çev. G. Y. Demir). İthaki Yayınları. (Original work published 1962)
29. Lotman, Y. M. (1965). O probleme značeniy po vtoričnyh modeliruyušchih sistemah. Trudy po znakovym sistemam, 2. Tartu University Press. (in Russian).
30. Osman. (1961). Tevarih-i Cedid-i Mirat-ı Cihan. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
31. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) (C. 2). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
32. Özgenç, E. (2019). Türk destanlarında ezoterik inisiyasyon aracı: Uyku. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2(3), 186–196.
33. Pattanaik, D. (2016). Mit ve Mitya: Hint mitolojisine giriş (Çev. Ç. E. İpek). Doğu Batı Yayınları. (Original work published 2006)
34. Roux, J.-P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (Çev. A. Kazancıgil). İşaret Yayınları. (Original work published 1956)
35. Roux, J.-P. (2015). Eski Türk mitolojisi (Çev. M. Y. Sağlam,). Bilgesu Yayıncılık. (Original work published 1963)
36. Samuels, A., Shorter, B., & Plaut, F. (2012). A critical dictionary of Jungian analysis. Routledge.
37. Tekin, T. (2003). Orhun yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk (M. Ölmez, Ed.). Yıldız Yayınları.