EOKA’ya Karşı Güvenlik Mimarisi: Örgütün Ortaya Çıkışı ve İngiltere’nin 1956 Kıbrıs Harekât Doktrini Üzerine Bir Analiz

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6, 558 - 579, 26.12.2025

Orhan Turan

https://doi.org/10.5281/zenodo.18097851

Öz

Bu çalışma, Kıbrıs’ta 1878’de başlayan Britanya idaresi altında Enosis talebinin siyasal alanı nasıl şekillendirdiğini ve 1950’lerde EOKA’nın ortaya çıkışıyla bu talebin silahlı bir ayaklanmaya dönüşümünü Kıbrıs ve İngiliz arşiv belgeleri ışığında incelemektedir. Makarios’un öncülüğünde 1951’de kurulan PEON’un, General Georgios Grivas’ın etkisiyle 1955’te EOKA’nın çekirdeğine dönüşmesi; örgütün sabotaj, suikast ve psikolojik harp yöntemleriyle kamu otoritesini zayıflatması; liseler üzerinden devşirme faaliyetleri ve anti-komünist söylemle Rum toplumu içinde kutuplaşma yaratması çalışmanın temel bulgularını oluşturmaktadır. Britanya’nın tepkisi, 26 Kasım 1955’te ilan edilen olağanüstü hâl ve eşzamanlı anayasal müzakere girişimleri olmuştur. Ancak güvenlik, af ve temsil konularında uzlaşı sağlanamamış; Mart 1956’da Makarios’un sürgünüyle askeri çizgi belirginleşmiştir. Çalışma, güvenlikçi önlemlerin sınırlı etkisine karşı kalıcı çözümün siyasal uzlaşıda yattığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Britanya , Harding Raporu , Olağanüstü Hâl , Enosis , Kıbrıs , EOKA

Security Architecture Against EOKA: An Analysis of the Emergence of the Organization and Britain’s 1956 Cyprus Operational Doctrine

Öz

This study examines how the Enosis demand shaped the political sphere in Cyprus under British rule beginning in 1878 and how this demand evolved into an armed insurgency with the emergence of EOKA in the 1950s, based on Cypriot and British archival sources. It argues that PEON, founded in 1951 under the leadership of Makarios, evolved into the organizational core of EOKA in 1955 under the influence of General Georgios Grivas. The study highlights EOKA’s systematic use of sabotage, targeted assassinations, and psychological warfare to undermine public authority, as well as its recruitment through secondary schools and the polarization of Greek Cypriot society along an anti-communist line. Britain’s response consisted of the declaration of a state of emergency on 26 November 1955 alongside parallel constitutional negotiation initiatives. However, no consensus was achieved on issues such as internal security, general amnesty, and legislative representation. With the exile of Makarios in March 1956, the military approach became dominant. The study concludes that despite the partial effectiveness of security-oriented measures, a lasting solution depended on political compromise rather than coercion.

Anahtar Kelimeler

Britain , Harding Report , State of Emergency , Enosis , Cyprus , EOKA

Kaynakça

• Cyprus Intelligence Committee. (1955, October 18). The nature of EOKA [Top secret report]. The National Archives. CO 926/455.
• Druşotis, M. (2007). Karanlık yön EOKA. Galeri Kültür Yayınları.
• Erim, N. (1984). Bildiğim ve gördüğüm ölçüler içinde Kıbrıs. Ajans–Türk Matbaacılık Sanayi.
• Gazioğlu, A. (1960). İngiliz idaresinde Kıbrıs 1878–1960, I: Statü ve anayasa meseleleri. Ekin Basımevi.
• Gazioğlu, A. C. (1996). İngiliz yönetiminde Kıbrıs II (1878–1952): Enosis çemberinde Türkler. Kıbrıs Araştırma ve Yayın Merkezi.
• Gazioğlu, A. C. (1997). Kıbrıs tarihi: İngiliz dönemi (1878–1960). Cyrep Yayınları.
• Government of Cyprus. (1956). Cyprus report for the year 1955. Her Majesty’s Stationery Office.
• Government of Cyprus. (1957). Cyprus report for the year 1956. Her Majesty’s Stationery Office.
• Great Britain Colonial Office. (1948). Annual report on Cyprus for the year 1946. His Majesty’s Stationery Office.
• Green, A. O. (1914). Cyprus: A short account of its history and present state. M. Graham Coltart. Gürel, Ş. S. (2020). Kıbrıs tarihi 1878–1960: Kolonyalizm, ulusçuluk ve uluslararası politika. İmge Kitabevi.
• Halkın Sesi.