SOVYETLER BİRLİĞİ’NDE ATEİZM VE MEDYA: ALLAHSIZ DERGİSİ’NİN ROLÜ

Öz

Bu çalışma, Sovyetler Birliği döneminde yayımlanan Allahsız dergisini inceleyerek ateizm propagandasının kapsamını, yöntemlerini ve ideolojik yönelimlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Sovyet ideolojisinin temel unsurlarından biri olan bilimsel ateizm, 1920’li yıllardan itibaren yalnızca felsefi bir yaklaşım olarak kalmamış, aynı zamanda devletin resmî politikası hâline gelmiştir. Bu süreçte basın, din karşıtı düşüncelerin yaygınlaştırılmasında en etkili araçlardan biri olarak işlev görmüştür. Allahsız dergisi, Mübariz Allahsızlar İttifakı’nın yayın organı olarak hem ideolojik hem de kurumsal bir rol üstlenmiştir. Çalışmada öncelikle propaganda kavramının tarihsel gelişimi ve basının bu süreçteki işlevi kuramsal bir çerçevede ele alınmıştır. Ardından dergide yer alan yazılar, karikatürler, afişler ve diğer görsel materyaller içerik analizi yöntemiyle incelenmiş; tematik kodlama yaklaşımıyla sınıflandırılmış ve SPSS programı aracılığıyla nicel olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, Allahsız dergisinin dinî inancı gericilikle özdeşleştirirken bilimi, ilerlemeyi ve Sovyet ideolojisini yücelten sistematik bir söylem inşa ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, totaliter rejimlerde medya, ideoloji ve din karşıtı propagandanın nasıl kurumsallaştığını ve toplumsal dönüşüm aracı olarak nasıl kullanıldığını tarihsel bağlam içinde açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Propaganda
• Ateizm
• Sovyetler Birliği
• Mübariz Allahsızlar İttifakı
• Allahsız dergisi

Atheism and Media in the Soviet Union: The Role of the Allahsız Magazine

Abstract

This study aims to reveal the scope, methods, and ideological orientations of atheist propaganda by examining the Allahsız magazine published during the Soviet Union period. Scientific atheism, which was one of the fundamental elements of Soviet ideology, did not remain merely a philosophical approach from the 1920s onward, but also became an official policy of the state. In this process, the press functioned as one of the most effective tools in disseminating anti-religious ideas. The Allahsız magazine assumed both an ideological and institutional role as the publication organ of the League of Militant Atheists. In the study, first, the historical development of the concept of propaganda and the function of the press in this process were discussed within a theoretical framework. Subsequently, the articles, cartoons, posters, and other visual materials included in the magazine were examined through the method of content analysis; they were classified by means of a thematic coding approach and evaluated quantitatively through the SPSS program. The findings show that the Allahsız magazine constructed a systematic discourse that exalted science, progress, and Soviet ideology while identifying religious belief with backwardness. As a result, the study explains, within its historical context, how media, ideology, and anti-religious propaganda became institutionalized in totalitarian regimes and how they were used as instruments of social transformation.

Keywords

• Propaganda
• Atheism
• Soviet Union
• League of Militant Atheists
• Allahsız magazine

Kaynakça

1. Abdullayev, H. (1961). Elmi ateizm məsələləri. Birləşmiş Nəşriyyat.
2. Akarcalı, S. (2003). İkinci Dünya Savaşı’nda iletişim ve propaganda. İmaj Yayınları.
3. Alikhanli, P. (2025). 1920–1930'lu yıllarda Azerbaycan'da anti-din propagandası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
4. Allahsız. (1931). (Sayı 1, 3).
5. Allahsız. (1932). (Sayı 3).
6. Antireligioznik. (1936). (Sayı 6).
7. Bakinskiy Raboçiy. (1925, Eylül 2).
8. Baylarov, G. (2020). 1875–1920 yılları arasında Azerbaycan basını [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.

9. Bektaş, A. (2002). Siyasal propaganda. Bağlam Yayınları.
10. Brown, J. A. C. (1992). Siyasal propaganda (Y. Yazar, Çev.). Ağaç Yayıncılık. (Orijinal eser 1963).
11. Clark, T. (2004). Sanat ve propaganda (E. Hoşsucu, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1997).
12. Çetin, B. (2014). Propaganda olgusu ve propagandanın Amerikanlaşması. Fırat University Journal of Social Sciences, 24(2), 239–266. https://doi.org/10.18069/fusbed.61313
13. Davison, W. P. (1971). Some trends in international propaganda. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 398, 1–13. http://www.jstor.org/stable/1038915
14. Domenach, J. M. (1995). Politika ve propaganda (T. Yücel, Çev.). Varlık Yayınları. (Orijinal eser 1959).
15. Əhədov, A. (1989). Vicdan azadlığı, ateizm və qanun. Azərnəşr.
16. İmanzadə, S. (1957). Oktyabr sosialist inqilabı və Azərbaycanda qadın azadlığı. Azərnəşr.
17. İnkılap ve Medeniyet. (1930). (Sayı 4).
18. Jowett, G. S., & O’Donnell, V. (2012). Propaganda and persuasion (5th ed.). Sage.
19. Komünist. (1925, Mayıs 9).
20. Komünist. (1927, Ocak 1).
21. Komünist. (1940, Ocak 28).
22. Lenin, V. İ. (1977). Nədən başlamalı? Azərnəşr. [Rusçadan Azericeye çevrilmiş baskı; çevirmen belirtilmemiş]. (Orijinal eser 1901).
23. Marx, K., & Engels, F. (1965). Din haqqında. Azərnəşr. [Rusça derlemeden Azericeye çevrilmiş baskı; çevirmen belirtilmemiş].
24. Orujov, U. (2025). Sinema filmlerinde devlet imajı: “Son İclas” filminde Azerbaycan Halk Cumhuriyeti örneği. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 7(4), 1085–1097. https://doi.org/10.33712/mana.1554119
25. Pratkanis, A., & Aronson, E. (2008). Propaganda çağı: İknanın gündelik kullanımı ve suistimali (N. Haliloğlu, Çev.). Paradigma Yayınları. (Orijinal eser 1991).
26. Sattarov, M. (1964). Sosializm quruculuğu dövründə Azərbaycan xalqında ateizm dünyagörüşünün formalaşması. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı.
27. Səttarov, M., & Cəlilov, F. (1980). Ateizmə dair söhbətlər. Azərnəşr.
28. Tokgöz, O. (1994). Temel gazetecilik. İmge Yayınları.